Otoriter rejimlere karşı varoluş mücadelesi veren politik edebiyatın en iyi örneklerinden biri muhtemelen Filistin edebiyatıdır. 

Edebiyat zamanın başlangıcından bu yana toplumsal iniş ve çıkışları yansıtmasının yanı sıra aynı zamanda baskıya, sömürgeciliğe ve diktatörlük rejimlerine karşı direnmenin belki de en etkili silahlarından biridir. Direniş edebiyatı, beraberinde sıklıkla şiddeti de getiren hâkim siyasal anlatının tutarlı bir kronolojisini sunar, iktidar tarafından ötekileştirilen ya da bizzat iktidarın zulmüne maruz kalanların neler yaşadığının anlaşılmasını sağlar. Bu yüzden edebiyat, yazılan ister kurmaca ya da şiir olsun isterse deneme, yalnızca yerel düzeyde değil, küresel düzeyde de adaletsizliği belgeler ve direnişe ilham verir. 

Sömürgeciliğe karşı direniş: Pakistan edebiyatı 

Emperyalist yönetimin egemen olduğu dönemden sömürge sonrası döneme ve günümüze kadar Pakistan edebiyatı, önce sömürgesizleştirme ardından da kimlik ve adalet için verilen mücadelenin somut bir belgesi, baskıya karşı direnişin bir aracı olmuştur.  Fakat bölgedeki siyasal çalkantıların tarihi düşünüldüğünde edebi direnişin Pakistan ile sınırlı kalmayıp çok daha geriye gittiği, Hindistan’ın 1947’de bölünmesinden Pakistan’ın kuruluşuna kadar kendisine modern Hint tarihinde geniş bir alan bulduğu görülür. Pakistanlı yazarlar şiir, kurgu ve denemelerinde sömürgeciliğin mirasını reddeder, bölünmenin yarattığı toplumsal travmaları ele alır, toplumsal cinsiyet ve politik yozlaşma gibi meseleleri farklı bakış açılarından değerlendirir. 

Pakistan’ın en tanınmış şairlerinden ve ülkedeki edebi direnişin simgesel isimlerinden olan Faiz Ahmed Faiz, devrimci Marksist ideolojisinin yanı sıra klasik Urdu edebiyatı geleneklerinin de bir taşıyıcısı ve hem zulme hem de adaletsizliğe karşı meydan okumanın temsilidir. İkonik şiiri Hum Dekhenge bir direniş marşına dönüşmüş ve bir topluma otoriter bir yönetimin zorbalıklarından kurtulabileceğini hatırlatan abidevi eserlerden biri haline gelmiştir. Baskıcı iktidarlara yönelttiği keskin eleştirilerin yanı sıra yoksulluk, sömürü ve evrensel düzeyde insan hakları arayışını ele alan çok sayıda eseri vardır.  

Bölünmenin yol açtığı travmaları ele alan ve sömürgeciliği gündemde tutan bir diğer yazarsa Saadat Hasan Manto. Manto, Toba Tek Singh gibi öykülerinde Hindistan ve Pakistan halklarını çok daha kötü bir sosyo-ekonomik düzeye sürükleyen bölünmenin çılgınlığından ve derin yoksulluktan söz eder. Eserlerinde genel olarak bölünmenin absürt ve grotesk doğasını ön plana çıkaran yazara göre bütün bunların sorumlusu yalnızca kendi menfaatini düşünen politikacılar ve toplumu dini ihtilafa sürükleyen köktendincilerdir. 

Direniş edebiyatını bir gelenek olarak sürdüren Mohsin Hamid ve Kamila Shamsie ise daha ziyade kimlik ve küreselleşme gibi siyasi istikrarsızlıktan doğan modern zorlukları ele alır. Mesela Hamid, Gönülsüz Köktendinci isimli romanında 11 Eylül sonrasında Pakistanlı olmanın ne demek olduğunu derinlemesine incelerken aynı zamanda Müslümanların Batı toplumunda deneyimlediği yabancılaşmayı ve kuşku halini anlatır. Shamsie’nin Yuvamıza Düşen Ateş isimli romanıysa teröre karşı açılan küresel savaşla birlikte aidiyet politikalarına ve kimliğe odaklanıyor ve Pakistanlı göçmenler için ömür boyu müebbet cezasına dönüşen Batı dış politikasını eleştirir.  

Sürgüne ve işgale karşı direniş: Filistin edebiyatı 

Otoriter rejimlere karşı varoluş mücadelesi veren politik edebiyatın en iyi örneklerinden biri muhtemelen Filistin edebiyatıdır. İsrail tarafından sürekli baskıya maruz bırakılan Filistin halkı on yıllardır bir noktadan bir noktaya sürgün ediliyor, yersiz bırakılıyor ve en nihayetinde de İsrail’in kitlesel soykırımına maruz bırakılıyor. Dünyaca tanınan Filistinli şair Mahmud Derviş ise bize, şiirin nasıl olup da kitlesel bir direniş aygıtına dönüşebildiğini gösterir. 

Derviş’in şiirleri sürgünü, kayıpları ve yurt özlemini konu alır. İsrail’in kontrolüne boyun eğmek zorunda kalan ancak kendisi olmaktan da asla vazgeçmeyen Filistinli bir adamı anlattığı Kimlik Kartı isimli şiiri hem umutsuzluğun hem de zaferin sesidir. 

Kaydet!

Arabım

Adım var yalnız, yoktur soyadım 

Öfkeden köpürerek yaşayan 

en sabırlı insanıyım bu diyarın 

Zamanın doğuşundan 

yılların başlamasından 

selvilerden, zeytinlerden 

otların yeşermesinden 

daha eskiye uzanır köklerim!

Kulağa ne denli basit gelirse gelsin şiirde sürekli yinelenen bu kendini tanımlama iddiası aslında bireyleri doğmuş oldukları kimlik dolayısıyla sürekli düşmanlaştıran ve baskı altında tutmaya çalışan bir sisteme karşı verilen mücadelenin anlatısıdır. Derviş’in dizelerinde sürgünün yarattığı ağır duygusal atmosfer ve baskı altındaki toplumların özgürlük özlemi yankılanır ki, bu da onun şiirlerini Filistin halkı için direnişin ve adalet arayışının bir sembolü haline getirmiştir. 

Filistin’de yaşanan acıları öykü ve roman yoluyla aktaran, Derviş kadar tanınmış bir diğer yazarsa Gassan Kanafani’dir. Kanafani, Güneşteki Adamlar isimli romanında daha iyi bir gelecek umuduyla Kuveyt’e geçmeye çalışan Filistinli üç mülteciyi anlatır. Romanında sonunda kahramanlar bir su tankı içinde boğularak ölürler ve bu ölüm tarzı, daha iyi bir dünyaya yalnızca küresel olarak yerlerinden edildikleri için değil, aynı zamanda bir ulus olmaktan çıkarıldıkları için adım atmak zorunda kalan binlerce Filistinlinin umudunun nasıl boğulduğunu anlatan acı verici bir metafordur. 

Savaş meydanında direniş: Vietnam edebiyatı 

Vietnam Savaşı hem kendi toplumunda hem de uluslararası politikada derin izler bırakan, uygarlık tarihinin gördüğü en acımasız, en ihtilaflı çatışmalarından biridir. Özellikle Kuzey Vietnam’ın ürettiği savaş ve direniş edebiyatı önce Fransızlar ardından da Amerikalılar tarafından dayatılan emperyalizm ve sömürgecilik anlatısına önemli bir başkaldırı niteliği taşır. Bu nedenle de ideolojik bir direniş eserine dönüşmüştür. 

Bao Ninh ve Thi Thu Huong gibi yazarların eserlerinde savaş taraflardan herhangi birinin gözünden aktarılan tek boyutlu bir çatışma olmaktan çıkar ve hem askerler hem de siviller kendilerini savaşın yarattığı karmaşanın ortasında bulurlar. Kuzey Vietnam’ın bu eserleri arasında en dikkate değer olan muhtemelen Kuzey Vietnamlı bir askerin etrafında gelişen olay örgüsüyle Bao Ninh’nin The Sorrow of War isimli romanıdır. Romanda savaşın yol açtığı yıkım, trajedi ve nafilelik grafik detaylarla verilirken Ninh, Vietnamlı askerlerin cesaretini ve fedakârlığını romantikleştirmek yerine savaşın geride kalanlarda bıraktığı zihinsel ve ruhsal yıkımı ele alır. Tanıklık ettiği vahşet dolayısıyla savaş sonrası topluma uyum sağlayamayan ana karakter Kien, “Savaş gerçekten çok korkunçtu, birçok hayatı yok ederken birini bile kurtaramadı,” sözleriyle ezber bozar ve savaş anlatısının yarattığı zafer, şehitlik algısını yapı bozumuna uğratır. Nitekim genel anlamıyla bakıldığında Vietnam savaş edebiyatını türünün en önemli örneklerinden biri haline getiren de, vatanseverlik propagandasından uzak oluşudur.

Tıpkı baskı altında tutulmaya çalışılan bütün ulusların edebiyatları gibi Vietnam edebiyatı da direnişin sözcülüğünü üstlenmiş, savaş yılları süresince dilden dile dolanan şiirler, şarkılar ve öykülerle halka bağımsızlıktan asla vazgeçilmemesi ve bağımsızlık uğruna mücadeleye devam edilmesi yönünde çağrıda bulunulmuştur. Öyle ki, Vietnam devriminin mimarlarından Ho Chi Minh’in yazıları, bütün ulusu sömürgeci güçlerle mücadeleye çağıran teorilerin ve şiirsel ifadelerin bir sentezidir. 

Apartheid siyasetine karşı direniş: Güney Afrika edebiyatı 

Güney Afrika’daki apartheid sistemi hem ırk ayrımcılığına dayanır hem de baskıyı kurumsallaştırıyordu ve zaman içerisinde bir aktivizm türü olarak direniş edebiyatında kendine yer buldu. 

Nadine Gordimer, Athol Fugard ve Steve Biko gibi yazarlar bir yandan apartheid sistemini sert bir biçimde eleştirirken öte yandan yazdıkları kurgu ve denemelerde sosyal adalet çağrısında bulundular. Nadine Gordimer, romanı Burger’s Daughter’da eyleme ve direnişin sonuçlarına değinir. Hikâyenin kahramanı Rosa Burger, apartheid karşıtı tanınmış aktivist bir aktivist olan babasıyla mücadeleye nasıl dahil olacağı konusunda mücadele eder. Gordimer, direniş esnasında karşı karşıya kalınan ahlaki ikilemleri gözler önüne sermekle yetinmeyip adaletsizlik yaratan sosyal sistemlerde adalet isteminin nasıl fedakârlıklar gerektirdiğini vurgular. 

Siyah Bilinci Hareketi’nin kurucusu olan Steve Binko ise apartheid rejiminden psikolojik olarak etkilenen siyahi Güney Afrikalılara umut dolu mesajlar iletmesiyle hatırlanır. 1978 yılında yazdığı bu kısa kısa parçaları topladığı I Write What I Like isimli derlemesinde, kimlikleri ve haysiyetleri sistematik olarak ellerinden alınan Güney Afrikalıların kaybettikleri her şeyi geri almaları gerektiğini belirten yazarın eserleri kısa süre içinde hükümet tarafından yasaklansa da, el altından dolaşıma girmiş ve nesiller boyunca aktivistlere ilham vermiştir. 

Çeviren: Fulya Kılınçarslan