Günümüzün nasıl bir zaman algısı var ve umut ya da umutsuzluk nerede?
Uruguaylı devrimci José Mujica için
Elpis’le ilk olarak Yunan mitolojisinin kurucu ismi Hesiodos’un İşler ve Günler adlı eserinde günümüzde yaklaşık 2700 yıl önce karşılaşıyoruz. Elpis Yunancada umut demek, ancak o zamanın umut anlayışıyla günümüzün umut anlayışı birbirinden farklı. Bu farkı anlayabilmek için Elpis üzerinde biraz duralım.
Pandora’nın küpünün kapağı açılınca dünyaya her türlü hastalık, bela, musibet yayılır. Testinin, küpün içinde kalan sadece umuttur. Kimine göre Pandora onu küpüne hapsetmiş kimine göreyse de umudun kendisi orada kalmak istemiştir.
Hesiodos burada iki kavramsallaştırma yapar biri Nosoi diğeri Elpis. Nosoi vebanın, hastalıkların, salgınların kişileştirilmiş ruhudur. Hastalık tanrısı da denebilir buna. Elpis ise kollarında çiçekler taşıyan genç bir kadın olarak tasvir edilen umudun ruhudur, çoğunlukla umut tanrıçası olarak bilinir.
Elpis, Yunan düşüncesinde ikincil bile olamayacak kadar geri plandadır, bunda umut anlayışının iki yönlülüğü rol oynar. Umut, Eski Yunan’da içinde olumsuzluğu da barındırır, bu nedenle Elpis herhangi bir önem taşımaz.
Roma’ya Spes olarak geçer Elpis, ama sadece adı değişmez içerdiği anlamlar da değişir. Spes, adına tapınakların da kurulduğu önemli bir tanrıça haline gelir. Bir tür bereket tanrıçası gibi doğurganlık ve hasatın verimliliğiyle bağlantılandırılır.
Pandora ise sanatçılara yüzyıllar boyunca bir ilham kaynağı olagelmiştir. İlk kadın olarak Olymposlu tanrıların bir hediyesidir, Zeus’un emriyle Hephaistos tarafından topraktan yaratılmıştır, adı da Yunan dilinde tüm yeteneklerin bahşedildiği anlamına gelir. Olymposluların her birinden bir özellik barındırır. Örneğin güzelliği Afrodit’ten gelir. Pandora’nın küpü, testisi de topraktandı. Dışarı çıkmak istemeyen Elpis için, insanın içinde kötücül ruhlar kadar ikircikli de olsa umut vardır, hatta umut saklıdır, denebilir. Bu zengin metafor çağlar boyunca yorumlanmış, buna birçok farklı açıdan açıklamalar getirilmiştir. Burada umut kavramının önemsizden önemli bir hale doğru gidişi üzerinde duralım.
Umut ya da beklenti daha çok çizgisel zaman anlayışına uygun. Eski Yunan düşüncesinin Doğu zihnine uygun döngüsel bir zaman düşüncesine sahip olduğunu söyleyebiliriz. Böylece gelecek değil de bugün önemlidir. Bu bağlamda sadece Platoncular değil Stoacılar ve Epikürcüler de umudu geri planda bırakırlar. Öte yandan, Roma’nın Doğu’dan koparak Batı’nın temellerini attığını, umudu ön plana çıkardığını söyleyebiliriz.
Spes Pvblica (Halkın Umudu) olarak paranın arka yüzünde yer alan ibareyle ön yüzde imparatorun halkın umudunu gerçekleştireceğine, ülkeye refahın geleceğine bir çağrışım amacı güder. Spes ikonografide uzun etekli, omuzlarından aşağı sarkan şalıyla genç bir kadın olarak resmedilir. Ellerindeki çiçekler de umutlu bir geleceğe göndermedir, çünkü çiçek hep baharla ilişkilidir.
Roma’nın umuda bu kadar önem vermesi Hıristiyan teolojisinin de bir alt yapısı olmuş Spes ya da Elpis Hz. İsa ile ilgili önemli bir kavram halini almıştır. Umuda sahip olmak içinde yoğun bir inanç duygusunu da barındırmaktır.
Günümüzün nasıl bir zaman algısı var ve umut ya da umutsuzluk nerede? Teknolojinin hızı dünyanın olanaklarının paylaşılmasına değil sadece küçük bir gruba hizmet ediyor. Umudun ve umutsuzluğun ötesinde yeni bir kavrama ihtiyacımız var. Elpis de Spes de bize bu konuda yardımcı olacak çünkü hayat bu kavramların ötesinde bir devrim gücüne sahip.
