Edebiyatımızın önde gelen dergilerinden Notos, her yıl farklı bir konuda düzenlediği geleneksel yıllık soruşturmalarının 11.sinin sonuçlarını bugün çıkan Şubat-Mart, 62. sayısında açıkladı. Bu yılki soruşturmanın konusu: En Önemli 100 Çeviri. Notos’un 11. soruşturması, 279 yazar ve çevirmenin yer aldığı önemli bir kamuoyunun seçimlerini yansıtıyor. Soruşturmanın Semih Gümüş imzalı sunuş yazısında, çevirinin önemini şöyle anlatılıyor: “Her zaman tartışılmış, karşılıkları merak edilmiş ama tam verilememiş bir konu. Oldukça önemli. Her şeyden önce, ülkemizde yayımlanan kitapların yüzde 51’inden çoğunun çeviri oluşu yüzünden. Devlet tarafından yayımlananların dışında, bir yılda bağımsız yayıncıların yayımladığı kitapların sayısının yaklaşık 50 bin olduğu düşünülürse, demek 25 binden çok çeviri kitap yayımlanıyor. Dile kolay. Peki bu kitapları kimler çeviriyor, bu bir soru. Buna bağlı bir başka soru da, yayımlanan çevirilerin niteliği nasıl? Bu iki soruya rahatça ve açık yüreklilikle yanıt vermek zor. Ortada ciddi bir sorun olduğu da pekâlâ söylenebilir.” Notos'un bu sayısında ayrıca Ahmet Cemal, Seçkin Selvi ve Mehmet Rifat'ın çeviri konusunda değerlendirme yazıları da var.

EN ÖNEMLİ İLK 20 ÇEVİRİ

Kayıp Zamanın İzinde Marcel Proust, Roza Hakmen Don Quijote Cervantes, Roza Hakmen İlyada Homeros, Azra Erhat - A. Kadir Ulysses James Joyce, Nevzat Erkmen Odysseia Homeros, Azra Erhat - A. Kadir Yüzyıllık Yalnızlık Gabriel García Márquez, Seçkin Selvi İlahi Komedya Dante Alighieri, Rekin Teksoy Niteliksiz Adam Robert Musil, Ahmet Cemal Cyrano de Bergerac Edmond de Rostand, Sabri Esat Siyavuşgil Malte Laurids Brigge’nin Notları Rainer Maria Rilke, Behçet Necatigil – Andreas Tietze Mrs. Dalloway Virginia Woolf, Tomris Uyar Körleşme Elias Canetti, Ahmet Cemal Gecenin Sonuna Yolculuk Louis-Ferdinand Céline, Yiğit Bener Lolita Vladimir Nabokov, Fatih Özgüven Moby Dick Herman Melville, Mîna Urgan - Sabahattin Eyüboğlu Kör Baykuş Sâdık Hidâyet, Behçet Necatigil Gülün Adı Umberto Eco, Şadan Karadeniz Küçük Prens Antoine de Saint-Exupéry, Tomris Uyar - Cemal Süreya Soneler Shakespeare, Talat Sait Halman Döşeğimde Ölürken William Faulkner, Murat Belge    

Sunuş Yazısı

En Önemli 100 Çeviri

En Önemli 100 Çeviri soruşturmamıza her yıl olduğu gibi bu yıl da gene çok yüksek bir katılım oldu. Bunu her zaman önemsiyoruz. Tam 279 yazar ve çevirmen katıldı soruşturmaya. Bu sayının ülkemizdeki edebiyat kamuoyunun oldukça güvenilir bir temsili olduğunu söyleyebiliriz. Katılımın yüksek olması baştan beri öncelikli amacımız oldu. Bu sonucun Notos’un soruşturmalarının güvenilirliğini ve sonuçlarının gitgide daha çok merakla beklendiğini gösterdiği de belirtilebilir.

Semih Gümüş

Notos’un geleneksel yıllık soruşturmalarının on birincisinin sonuçları belli oldu. Bu yılki konumuz: Her zaman tartışılmış, karşılıkları merak edilmiş ama tam verilememiş bir konu. Oldukça önemli. Her şeyden önce, ülkemizde yayımlanan kitapların yüzde 51’inden çoğunun çeviri oluşu yüzünden. Devlet tarafından yayımlananların dışında, bir yılda bağımsız yayıncıların yayımladığı kitapların sayısının yaklaşık 50 bin olduğu düşünülürse, demek 25 binden çok çeviri kitap yayımlanıyor. Dile kolay. Peki bu kitapları kimler çeviriyor, bu bir soru. Buna bağlı bir başka soru da, yayımlanan çevirilerin niteliği nasıl? Bu iki soruya rahatça ve açık yüreklilikle yanıt vermek zor. Ortada ciddi bir sorun olduğu da pekâlâ söylenebilir. Okurlar iyi çeviriler arıyor. Hangi yazarın ya da kitabın, hangi çevirisini okuyalım? Aynı klasik birçok yayınevi tarafından yayımlanıyorsa, en iyi çeviri hangisi? Çok sorulan sorulardandır. Bildiğimiz kadarıyla yanıtlamaya çalışıyoruz ama çoğu kez biz de kararsızlığa düşüyoruz, ayrıca on binlerce çeviri arasında özellikle önerilebilecek çevirilerin tümünü bilmek ve bildiklerimizi hemen akla getirmek de neredeyse olanaksız. Notos’un bu yılki soruşturma konusunu buradan çıkarmak istedik. Hiç kuşku yok ki sonucu önemli, yararlı, anlamlı olacaktı. En azından, elimizde en iyi ve önemli çevirilerin bulunduğu bir liste, kılavuz olacaktı. Bunu bir de konunun içerden ilgilisi olan yazarlara ve çevirmenlere sorarsak, sonucun güvenilir bir kamuoyu yoklamasından çıkmasını da sağlayabilirdik. Bütün bunları göz önünde tutarak hazırlandık. Olabildiğince çok sayıda yazara ve çevirmene, bizde yayımlanmış en önemli çevirileri sorduk. Tam içinde bulunduğumuz dönem içinde, genellikle onay gören bir sonuç ortaya çıkarmayı, yayımlamayı ve böylece sağlam bir saptama yapmayı amaçladık. Notos’un soruşturmalarının anlamı Notos, Aralık 2006’da yayına başladığında edebiyat dergiciliğimizin geleneksel, alışılagelmiş ve eskimeye yüz tutmuş yüzünün dışında bir dergi anlayışı ortaya koymayı amaçladığını belirtmişti. Doğrudan yeni bir edebiyat dergisi anlayışı, dolayısıyla örneği ortaya koyabilme tasarısıydı bu. Elbette bağımsız ve sivil bir dergi, çünkü biz böyleyiz, Notos da gücünü bu kimliğinden alacaktı. Edebiyat dergilerinin bir türlü içinden çıkamadığı kısırdöngüyü kırıp uzun ömürlü bir örnek olabilirdi Notos. Hep bunu düşündük. Bunun için, o güne dek edebiyat dergisi okuru olamamış okurların da ilgisini çekmek, onları da kazanmak zorunda olduğumuzu düşünerek başladık. Notos onuncu yılını bitirdi, on birinci yılının içinde yürüyüşünü sürdürüyor. Bu ülkede onca olumsuz koşullar içinde nitelikli bir edebiyat dergisi için önemli bir zaman. Notos bugüne dek on büyük soruşturma düzenledi: Ölmeden Önce Okunması Zorunlu 40 Kitap (Şubat 2007) Yüzyılın 40 Romancısı (Şubat 2008) Edebiyatımızda Geleceğin Ustaları (Şubat 2009) Yüzyılın 40 Öykücüsü (Şubat 2010) Çağdaş Türk Edebiyatında En İyi 40 Şey (Şubat 2011) 100 Temel Eser (Şubat 2012) Türk Edebiyatından Hangi Yazarın Nobel Edebiyat Ödülü’nü Almasını İstersiniz? (Şubat 2013) Türk Edebiyatının Klasikleri Nelerdir? (2014) En Önemli Roman Kahramanları (2015) Yüzyılın 40 Filmi (Şubat 2016) Bilindiği gibi bu soruşturmalar, olabilen en geniş yazar ve konuyla ilgili uzman çevresinin katılımıyla gerçekleşti; edebiyat kamuoyunda bir edebiyat dergisi aracılığıyla toplanabilecek ilginin oldukça üstünde ilgi gördü; gazetelerde, dergilerde, kitap eklerinde ve Notos’un kendisi için de önemli bir etkinlik alanı olarak gördüğü dijital dünyada tanıtıldı, tartışıldı. 2017 soruşturmasının özellikleri Notos, her soruşturmadan sonra yaptığı değerlendirmelerde kendisi herhangi bir yargıda bulunmadan, yalnızca sonuçları veriyor. Şimdi sonuçlarını verdiğimiz En Önemli 100 Çeviri soruşturması için de bu yaklaşımımız elbette aynıyla geçerli.

• Önce soruşturmaya katılıma bakalım. En Önemli 100 Çeviri soruşturmamıza her yıl olduğu gibi bu yıl da gene çok yüksek bir katılım oldu. Bunu her zaman önemsiyoruz. Tam 279 yazar ve çevirmen katıldı soruşturmaya. Bu sayının ülkemizdeki edebiyat kamuoyunun oldukça güvenilir bir temsili olduğunu söyleyebiliriz. Katılımın yüksek olması baştan beri öncelikli amacımız oldu. Bu sonucun Notos’un soruşturmalarının güvenilirliğini ve sonuçlarının gitgide daha çok merakla beklendiğini gösterdiği de belirtilebilir.
• Düzenlediğimiz soruşturmalarda katılımcılarımızın bütününü bir “Seçici Kurul” gibi görüyoruz. Soruşturmamıza katılan 279 kişinin adını alt alta sıraladığımızda, güvenilirliği, saygınlığı, inandırıcılığı kuşku götürmeyecek, daha önce bir arada görülmemiş bir seçici listesi ortaya çıkıyor ki, onun da edebiyat kamuoyumuzun bugünkü eğilimini önemli ölçüde temsil ettiği söylenebilir.
• Bir soruşturmaya katılım ne kadar çoksa, o soruşturmanın sonucunun güvenilirliği de aynı ölçüde artmaya başlar. En Önemli 100 Çeviri konulu bir soruşturmaya 279 yazar ve çevirmen katıldığı zaman ortaya çıkan sonuç edebiyatımızın bugününü anlatan bir eğilimi belirtir. Sözgelimi yirmi otuz kişinin katıldığı bir soruşturmanın sonucundaki olası sapmalar, katılımcı sayısı arttıkça enaza inmeye, en sağlıklı sonucu vermeye başlar. Notos’un, geleneksel soruşturmalarına katılımın ençok düzeyde olması için gösterdiği çabanın nedeni de budur.
• Çıkan sonucun en doğru seçimi gösteremeyeceğini belirtmeye gerek yok. Soruşturmalarda doğruyu ya da yanlışı hiçbir zaman aramıyoruz. Sonuç doğrudan bizi de ilgilendirmiyor. Notos kendisini yalnızca aracı konumunda tutuyor. Çıkan sonuç bir eğilimi gösterir, güçlü bir eğilimi, bugünün seçimlerini. Bu arada hep belirtiyoruz, bir kişi tarafından belirtilmiş bir eğilim nasıl o kişinin öznelliğini gösterirse, 279 kişinin belirttiği bir eğilim de o topluluğun öznelliğini gösterir. Edebiyat ve kültür alanında verilen yargıların değeri de bu öznelliğin nitelikli oluşundan gelir. Başka bir deyişle, bir amaç da bu tarihsel saptamayı ortaya çıkarmaktır.
• Sözgelimi birkaç onyıl sonra yinelendiğinde çıkacak sonuçla karşılaştırıldığında, En Önemli 100 Çeviri soruşturmasının edebiyat kültürümüzdeki değişimi anlamak için ortaya sağlam bir veri çıkardığı herhalde daha iyi görülecektir. Bizde kayıt düşme alışkanlığı yeterince olmadığı için, geçmişe dönük araştırmalar her zaman aşılması çok güç kısıtlarla karşılaşmıştır. Demek ki Notos’un yıllık büyük soruşturmaları edebiyat tarihimize düşülmüş nitelikli kayıtlar arasında yer alacak, gelecekte geçmişe dönük çalışmalar yapacak bütün edebiyat araştırmacıları için başvurulması gerekli kaynaklar arasında bulunacaktır.

Sonucu yorumlama

• Başvurduğumuz yazarlar ve çevirmenlerden 10 kitap adı önermelerini istedik. Soruşturmamıza katılan 279 kişi, toplam 227 farklı kitap adı verdi. Önerilen kitaplar, en çok önerilenlerden başlanarak sıralandı. Anlamlı bir toplam olabileceğini düşünerek, ilk 100 kitabı açıklamaya karar verdik.
• En Önemli 100 Çeviri soruşturmasında 279 seçicinin ilk iki sıraya değer gördüğü Kayıp Zamanın İzinde ve Don Quijote, edebiyat ve yayıncılık kamuoyumuzun genel onayını gösteriyor. Bunu elbette belirtebiliriz. Her iki roman da soruşturmaya katılanların yüzde 35’i, demek üç kişiden biri tarafından belirtilmiş.
• İlk on kitaplık listede sonra gelen sekiz kitap da büyük klasikler. Demek ki ilk akla gelenlerin klasikler olduğu ya da klasiklerin çevirisinin her zaman önemli bulunduğu görülüyor.
• Bu tür soruşturmalarda seçilen kitapların günümüze daha yakın olduğunu sıklıkla görüyoruz. Oysa bu kez klasiklerin önemli bir ağırlığı var. Bunun da ayırt edici bir özellik olduğunu belirtebiliriz.

En Önemli 100 Çeviri soruşturmasının sonuçları elbette tartışılacaktır. Bu soruşturma hem bugün, hem yarın değerlendirilecek nitelikte bir soruşturma olmuşsa, amacına ulaşmış demektir. Sonunda, 279 yazar ve çevirmenin yanıt verdiği bir soruşturmanın uzun hazırlığı özen, sorumluluk ve emek gerektiriyor. Böyle bir soruşturma edebiyat ve yayıncılık dünyamızın kan dolaşımını hızlandırabilir. Notos bunu da görevleri arasında sayıyor.