Dünya çapında milyonlarca insan tarafından konuşulan Fransızcanın çarpıcı bir hikâyesi var. İtalyanca, İspanyolca, Portekizce ve Rumence gibi Latince kökenli diller grubuna ait olan Fransızcanın tarihiyse üzerindeki Galya etkisinden Frank ve Norman etkisine kadar değişim hikâyeleriyle dolu.

Fransızca nereden geldi?

Fransızcanın kökeninin Fransa tarihiyle iç içe olduğunu söylemek hatalı olmaz. Her ne kadar dilin temelinde Roma İmparatorluğu tarafından bölgeye getirilen Latince olsa da yüzlerce yıllık süreçte çok fazla etkileşime maruz kaldı ve günümüz Fransızcası pek çok dilin bir araya gelmesiyle oluştu. Bununla birlikte Fransa’da yerleşik Galyalılar’ın konuştuğu Keltçe özellikle kırsal kesimlerde etkili olmaya devam etti ve Keltçeye ait ‘mouton’ (koyun), ‘craindre’ (korkmak), ‘changer’ (değiştirmek) ve ‘manteau’ (manto) gibi pek çok kelimeye ek olarak Fransızların şu tuhaf sayma yöntemi, zamanla Fransa’da konuşulan Latincenin bir parçası haline gelip dili değiştirmeye başladı.

Fransızca üzerinde önemli etkileri olan bir diğer dil de Frankçaydı. Roma İmparatorluğu’nun zayıflamaya başlamasıyla birlikte Franklar’ın da içinde olduğu Cermen boyları Galya’yı istila etti. Frankçanın birkaç yüz yıl boyunca sadece soylular tarafından konuşulan bir saray dili olarak kalması, kendine özgü çok sayıda kelimenin asimile olmasına yol açtı. Yine de Frankçadan Fransızcaya “garçon" (erkek çocuk), “bateau” (tekne), “robe” (elbise) ve “marcher” (yürümek) gibi kelimelere ek olarak “canard” (ördek) ve “mélange” (karışım) gibi “-ard” ya da “-ange” ekiyle biten kelimeler geçti. İtalyanca ve İspanyolca ile aynı dil ailesine ait olmasına rağmen Fransızcanın bu dillerden farklı bir sese sahip olmasının sebebi yine Franklardı.

Bir başka önemli etkiyse Normanlardan geldi. Normandiya Dukalığı XIII. yüzyıl başlarında Fransa topraklarına katıldı ve Norman sarayının prestiji ağırlığını ortaya koydu ve saray efradıyla birlikte gelen denizcilik, ticaret ve tarım terimlerini Fransızcaya yerleştirdi.

O yüzden Fransızcanın yaratılan ya da oluşturulan bir dil değil de evrimleşen bir dil olduğunu söylemek daha doğru. Romalılar kendi konuştukları dili Galya’ya getirdiler, Frank soyluları da Fransızcaya kendine özgü sesi kazandırdılar. Fransızcanın resmi dil ilan edilmesiyle ancak XVI. yüzyılda Kral I. François’nın Latince yerine Fransızcayı resmi dil olarak kabul etmesiyle mümkün oldu.

Yazılı Fransızca ne zaman oluşturuldu?

Yazılı Fransızcanın en eski örnekleri IX. yüzyıldan kalma. Söz konusu dönemin hâkim bilim dili Latince olsa da araştırmacılar Kuzey Fransa’da konuşulan ve o zamanlar Fransızca olarak bilinen dille yazılmış metinler ortaya çıkardılar. Fakat bu Eski Fransızca başlı başına ayrı bir dil olmayıp bölgede konuşulan çeşitli lehçelerin birleşiminden ibaretti.

Fransız edebiyatının ilk büyük eseri kabul edilen La chanson de Roland (Roland’ın Şarkısı) ise XI. yüzyılda Anglo-Norman lehçesiyle yazıldı ve günümüze kadar gelebilen el yazması XI. yüzyılın ortalarına ait. Eski Fransızcayı bir edebiyat dili haline getirip zaman içerisinde Latincenin yerini almasını sağlayan ve eğitimli sınıflar arasında kullanılan ortak dil olarak kabul edilmesine sebep olan da bu epik eserin popülerliğiydi.

Fransızca zaman içerisinde ne gibi değişikliklere uğradı?

Fransızca sadece değişime uğramakla kalmayıp bambaşka bir dil haline dönüştü. Dil bilimciler Fransızcanın evrimini dört farklı dönemde inceler: Gallo-Romence, Eski Fransızca, Orta Fransızca ve Modern Fransızca.

Gallo-Romence

Gallo-Romence dönemi, Julius Caesar’ın Galya’yı fethinden Karolenj İmparatorluğu’nun ortaya çıkmaya başladığı VIII. yüzyıl sonlarına kadar olan dönemi kapsar. Romalılar kendileriyle birlikte yüzyıllar boyunca Fransa’nın resmi dili olarak kullanılacak Latinceyi getirdiler ve halk arasında konuşulan kaba Latince de çeşitli Galya lehçeleriyle karışarak başka bir dile dönüşmeye başladı.  

Eski Fransızca

Eski Fransızcanın kökeni VIII. yüzyılın sonlarına dayanır. Kuzey’den ve Doğu’dan gelerek Galya’yı istila eden Cermen kavimlerinden biri de Franklardı. Franklar, Fransa’nın Kuzey bölgelerine yerleştiler ve zaman içerisinde güçlenerek ülkenin tamamına hâkim oldular. Frankların yerel savaşlardaki üstünlüğü dil alanında da kendisini gösterdi ve Frank dilinin etkisi artmaya başladı. Her ne kadar yazılı dil olarak Latince yeğ tutulsa da Eski Fransızca zamanla önce resmi çevrelerde yaygınlaştı ardından edebiyat alanında.

Orta Fransızca ve Modern Fransızca

XIV. Yüzyıldan XVI. yüzyılın sonlarına kadar kullanılan dile Orta Fransızca adı verilir. Fransızca, günümüzdeki modern haline evrilmesine yol açan karakteristiklerin büyük bir kısmını bu dönemde kazanırken Kral I. François’nın XVI. yüzyılda Fransızcayı resmi dil haline getirmesiyle de Modern Fransızca dönemi başladı.

Konuşma dili olarak Fransızca ne zaman ortaya çıktı?

Elimizde geçmişe ait ses kayıtları bulunmadığından net bir tarih telaffuz etmek zor olsa da dil bilimciler Fransızcanın iki bin yıllık bir süreçte yavaş yavaş evrimleştiğini ifade ediyor. Yapılan araştırmalara göre Franklarla birlikte birkaç yeni sesli harf daha geldi ve bu harfler sözlü Fransızcaya eklendi. Ardından, Eski Fransızca döneminde sesli harflere kendi karakteristiğini veren nazal seslendirme ortaya çıktı ve Fransızca, Latince kökenli diğer dillerden farklılaşmaya başladı.

Fransızca nasıl dünya çapında konuşulan bir dil haline geldi?

Hâlihazırda yirmi dokuz ülkenin resmi dili olan Fransızca, seksen milyona yakın insan tarafından ana dil olarak konuşulurken iki yüz otuz beş milyon kişi tarafından akıcı bir biçimde ikinci dil olarak konuşuluyor. Başlangıçta sadece komşu ülkelerde yayılan dil, Fransa’nın fetihleriyle birlikte yaygınlaşmaya başladı ve Fransız işgalinin bir sonucu olarak İsviçre, Kuzey İtalya ve Belçika’nın bazı bölgelerinde hâkim dil halini aldı. Ama dili bu denli yaygın hale getiren, Fransa’nın sömürgecilik faaliyetleri oldu. Fransızlar, Kuzey Amerika, Afrika ve Asya’nın bazı bölgelerinde sömürgeler kurarken kendi dillerini de götürdüler ve Fransızca Senegal, Mali, Demokratik Kongo Cumhuriyeti, Fildişi Sahili gibi eski Afrika sömürgelerinin resmi dili olarak günümüze kadar kullanılmaya devam etti.

Fransa’da başka hangi dil ve lehçeler konuşulur?

Birçok Avrupa ülkesi gibi Fransa’nın da dilsel çeşitliliğe katkıda bulunan zengin bir yerel lehçe ve dil dokusu mevcut. Ama öncelikle dil ve lehçe arasındaki farka değinmemiz gerek. Her ne kadar arada net bir ayrım olmasa da eski bir espri der ki, bir dil ordusu ve donanması olan bir lehçeye benzer. Yani konuşulan herhangi bir lehçenin bir ulus tarafından benimsenerek resmi statü kazanmasıyla birlikte lehçe, dil olarak adlandırılmaya başlanır. Bu bakımdan lehçe, sadece belli bir coğrafyada konuşulan dili ifade eder. Örneğin Rusça ve Ukraynaca arasındaki benzerlik öylesine fazladır ki, bu iki dili konuşanlar birbirlerini çok rahat bir biçimde anlarlar. Fakat Rusya ve Ukrayna’nın siyasi statülerindeki farklılık dolayısıyla tek bir dilin lehçeleri olarak değil, ayrı diller olarak kabul edilirler. Öte yandan Çincede olduğu gibi ülke içinde konuşulan bazı lehçeler birbirinden öylesine farklıdır ki, bir bölge öteki bölgenin dilini anlamamasına rağmen bunlar lehçe olarak kabul edilir. Günümüzde dil bilim uzmanları daha farklı bir yaklaşım benimsemeye başlamışlar ve Katalanca gibi konuşulduğu ülkenin resmi dilinden belirgin bir biçimde ayrılan dilleri lehçe olarak değil, ayrı bir dil olarak kategorize etmeye başlamışlardır.

Çeviren: Fulya Kılınçarslan