Yedi Kat Yerin Altından Uğultular Geliyor ve Marx'ın İşçi Anketi Üzerine Bir İnceleme gibi emek-sermaye çelişkisini sorgulayan kitapların yazarı Onur Bütün’ün Gülümsemeler adlı kısa öykü kitabı gecikmiş bir okumaydı benim için. Yazarın özgün dili, sıradan anlatımda ısrar eden üslubu, bazı öykülerde insanı kurgu ve gerçeğin arafında bırakan anlatımı, okura kitaba bağlanma sorumluluğu yüklüyor.
Kitap üç başlık altında toplanmış on üç öyküden oluşuyor; Gülümsemeler, Yeldeğirmeni Öyküleri ve Tedirginlikler. Üç öyküde yazar anlatıcı konumundayken, geriye kalan on öyküde, öykü kişilerine dönüşen anlatıcılar, didaktik söylemin tuzağına kapılmamaya özen gösteririyor. Aslında kimseye öğüt verecek durumda da değiller; hayatla giriştikleri mücadelede Anadolu halklarının trajik panoramasını küçük dokunuşlarla bir kez daha belleğin silik katmanından kurtarmaya çalışırlar. Söz gelimi “Anna’sız” öyküsü bir ada hikâyesi; mübadele yıllarından günümüze değin cereyana tutulmuş toplumsal aidiyetin ıstırabı sürmektedir.
“Anna’sız” ve “Hüdâ’nın Kamerası”ndaki etnik-inanç temelli ötekilik, diğer öykülerde cinsel eşitsizlik, eril kültürün rahatsız ediciliği ve Mahalle Baskısı’na dönüşür. Böylece öykü kişilerinin ruh halleri bazı diyaloglara yansır; dilin anlatmaya yetmediği yerde sınırları zorlayan argo söylemlere sarılırlar. Tüm mutsuzluklarına rağmen, egemen kimliğin murat ettiği tecellinin aksine inanç ve etnik aidiyetlerinden sıyrılarak birbirlerine tutunmaya çalışırlar; bazen aynı masada sohbet ederlerken ya da sokakta selamlaşırlarken bazen birbirlerine âşık olurlar. Adı konmamış bu tür dayanışmalara rağmen tedirgin ruh halinden sıyrılamayanlar vardır. Bu insanlar kötülüğün sıradanlaşmış haline daha fazla dayanamazl. Bir süre sonra yaşadıkları yerleri terk ederler. Geride, insani değerlerle yücelmiş anılar bırakırlar.
Yeldeğirmeni Öyküleri başlığı altında toplanan altı öykünün mekânları İstanbul. Göçler, yoksulluk ve korunma duygusu insanların metruk semtlerde bir araya gelmesini sağlar. Bu defa da vahşi kapitalizm bırakmaz yakalarını. Para kazanma hırsı “eskiyi” yıkmaya başlar. Doğa, şık vitrinler, kafeler ve toprağın katili betonlaşmaya boyun eğer. Semt sakinlerinin yaşadıkları yerlere yabancılaştıkları yetmiyormuş gibi kapitalizmin sunmaya çalıştığı yapay konfor denen yer altı geçitlerinde biriken yağmur sularında boğulanlar olur.
Kitabın dikkat çekici bir başka yanı ise, “Kıldan Tüyden Damat”, “Burası İstanboool!”, “Hüdâ’nın Kamerası”, “Yalan Dünyasın Ama Gerçeğin Aşktır”, “Tavlacının Kızı”, “Çekçek”, “Benim Kahramanım”, “Annemin Öyküsünde Ninemin Öyküsü”, “Anna’sız”, “Adımız Soyadımız Kıpkırmızı Oluyor” gibi öykülerdeki göndergesel işaretler. Öykü olayından sıyrılıp alt katmana inildiğinde direnen, kamusal alanda var olma mücadelesi veren, ekonomik özgürlüğünü sağlamaya çalışan ya da hayallerinin peşinde koşan kadınlarla karşılarız.
Böylece yazar, kadın söylemini edebiyat diline dahil ederek, erkek yazarların oluşturmaya çalıştıkları cinsiyetçi çemberi kırmaya çalışır. Ataerkil söylemin dayattığı formlara itiraz eden, hislerini, düşüncelerini ve arzularını özgürce dile getiren kadın olma bilincini ortaya çıkarır.
İşçi sınıfı mücadelesi, sendikal mücadele ve Feminist Edebiyat Eleştirisi çalışmalarıyla bilinen Onur Bütün, Gülümsemeler’le ataerkil dil ve söylemin dışında bir perspektif koyuyor ortaya. Bir yandan yeni edebi duyuş biçimleri geliştirmeye çalışırken, öte yandan toplumu vicdan muhasebesine çekiyor.
Onur Bütün, Gülümsemeler, Alakarga, 2018
