Beyniniz tarafından toplanan  bilgiler, farklı bölgeler tarafından bir araya getirilerek dünyayı anlamlandırmanıza yardımcı olan “üst düzey” (higher order) bölgelere iletir.

Hiç aşina olmadığınız bir yerin ya da alışık olmadığınız bir durumun size inanılmaz bir biçimde  tanıdık geldiği oldu mu? Yanıtınız evetse muhtemelen bir déjà vu yaşadınız. Fransızcada “önceden görülen, halihazırda görülmüş olan” gibi anlamlara karşılık gelen bu ifade nesnel yabancılıkla, yani mevcut kanıtlara dayanarak herhangi bir şeyin size yabancı olması gerektiğini bilmenizle öznel aşinalık, yani onca yabancılığa rağmen tanıdık gelmesi hissinin birleşimidir. 

Déjà vu oldukça sık rastlanan bir durum. 2004 yılında yayımlanan bir makaleye göre bu alanda yapılan araştırmalardan birinde katılımcılara déjà vu deneyimiyle ilgili soruların bulunduğu çok sayıda farklı anket yapıldı ve katılımcıların yaklaşık üçte ikisi, bu durumu hayatında en az bir kez yaşadığını belirtti. 

Déjà vu çoğu zaman kişinin gördükleri üzerinden tanımlanıyor ancak bu durum görmeyle sınırlı değil ve doğuştan kör olan kişiler dahi déjà vu deneyimi yaşadığını bildirebiliyor. 

Bilimsel olarak ölçmek mümkün mü?

Déjà vu hem geçici bir deneyim olduğundan hem de açıkça tanımlanabilir bir tetikleyicisi bulunmadığından laboratuvar ortamında incelenemiyor. Yine de araştırmacılar, ortaya konmuş olan hipotezlere bağlı olarak farklı yöntemler kullanabiliyorlar. Örneğin anketler bunlardan biri. Katılımcılara yaşadıkları déjà vu deneyimiyle ilgili süreçleri sorabilir, bu süreçler içinde özellikle de hafızayla ilgili olanları inceleyebilirler. Ya da déjà vu’yu incelemek için başka yöntemler geliştirebilirler. 

Déjà vu olgusunun ölçümü, daha doğrusu sayısal veriye indirgenmesi zor olduğundan araştırmacıların bu olguyu açıklamak için başvurduğu hipotezlerden bazıları aşağıda yer alıyor. 

Hafızaya Dayalı Açıklamalar

Déjà vu olgusuna ilişkin bellek temelli açıklamalar, bir durumu ya da ona çok benzeyen bir şeyi daha önce yaşamış olmanıza rağmen bunu bilinçli olarak hatırlamadığınız fikrine dayanır.  O an yaşadığınız şeyse daha ziyade bilinçaltıyla hatırlama durumudur ve dolayısıyla yabancısı olduğunuz bir durum nedenini bilmeseniz de size tanıdık gelir. 

Tek unsurlu aşinalık 

Bu aşinalık türü, içinde bulunduğunuz ya da tanıklık ettiğiniz durumun tek bir unsuru size tanıdık gelse  bile o an farklı bir ortamda bulunduğunuz için o tanıdık unsuru tanıyamama halinizi ifade eder. Mesela saçınızı yıllar önce kestirdiğiniz bir berberi sokakta görür, farklı bir ortamda olduğunuz için berberi tanıyamaz ama kısa bir anlığına “o anı önceden yaşamış gibi” hissedersiniz. Beyniniz berberinizi tanımasa bile onu yine de tanıdık bulur ve bu tanıdıklık hissini tüm sahne açısından bir genelleme haline getirir. 

Gestalt aşinalığı

Gestalt aşinalığı hipotezi, belli bir ortamda unsurların nasıl düzenlendiğine ve benzer bir düzene sahip bir şey yaşadığınızda déjà vu’nun nasıl ortaya çıktığına odaklanır. Örneğin arkadaşınızın oturma odasındaki tabloyu daha önce görmemiş olabilirsiniz ama daha önce tıpkı arkadaşınızınki gibi düzenlenmiş bir odayı görmüşsünüzdür ve bu odayı anımsayamadığınız için tabloya bakar bakmaz déjà vu yaşarsınız. 

Gestalt benzerlik hipotezinin en önemli avantajı, doğrudan test edilebilir olmasıdır. Mesela bu alanda yapılan çalışmalardan birinde katılımcılar sanal gerçeklikte kendilerine sunulan odalara baktılar ve daha sonra yeni bir odaya alındılar. Katılımcılara, önce içinde bulundukları ortamın kendilerine tanıdık gelip gelmediği ardından da déjà vu yaşayıp yaşamadıkları soruldu. 

Araştırmacılar, sanal gerçeklikte kendilerine gösterilen eski odaları hatırlayamayan katılımcıların, eski odalardan birine benzeyen yeni oda karşısında bu odayı tanıdık bulduklarını ve kimi zaman da déjà vu yaşadıklarını tespit etti. Üstelik bu durum, yeni oda eski odaya ne derece benziyorsa o kadar fazla yaşanıyordu.

Nörolojik Açıklamalar

Kendiliğinden meydana gelen beyin aktivitesi

Bazı araştırmacılara göre déjà vu deneyiminin altında yatan şey, o anda yaşadığınız şeyle ilgisi olmayan ve kendiliğinden başlayıp kendiliğinden biten bir beyin aktivitesidir.  Bu aktivitenin beynin hafızayla ilgili bölümlerinde meydana gelmesi halinde yanıltıcı bir aşinalık hissi yaşayabilirsiniz. 

Bu hipotezle ilgili kanıtların bir kısmı, beynin hafızayla ilgili bölümünde anormal bir elektriksel aktivite kaydedilen epilepsi hastalarının kayıtlarından elde edilir. Bu hastaların beyinleri ameliyat öncesi değerlendirme kapsamında elektriksel olarak uyarıldığında hastalar genellikle déjà vu deneyimi yaşadığını belirtir. 

Dolayısıyla nöroloji alanında çalışan araştırmacılarından bazılarına göre beynin, bir şeyleri aşina olup olmadığı konusunda kategorize etmeye yardımcı olan parahipokampal sistemi tesadüfen hatalı çalıştığında bu, aslında aşina olmadığınız bir şeyi daha önceden yaşadığınızı hissetmenize neden olabilir.

Sinirsel iletim hızı

Konuyla ilgili öteki hipotezler, bilginin beyninizde ne kadar hızlı iletildiğine dayanır. Beyniniz tarafından toplanan  bilgiler, farklı bölgeler tarafından bir araya getirilerek dünyayı anlamlandırmanıza yardımcı olan “üst düzey” (higher order) bölgelere iletir. Bu karmaşık süreç herhangi bir şekilde aksarsa (örneğin beynin bir bölümü normalden daha yavaş ya da daha hızlı bilgi gönderirse) beyniniz çevrenizi yanlış yorumlamaya ve siz de bazı şeylere karşı yanıltıcı bir aşinalık hissetmeye başlayabilirsiniz. 

Hangi açıklama doğru?

Déjà vu olgusuna ilişkin kesin bir açıklamaya henüz ulaşılmış değil. Bununla birlikte yukarıda bahsi geçen hipotezlerin ortak bir noktası olduğu aşikâr: Bilişsel süreçlerde meydana gelen geçici bir hata. Şimdilik bilim insanlarının elinden gelen tek şeyse déjà vu’nun doğasını doğrudan incelemeye imkân verecek yeni deneyler tasarlamak ve böylece bu olgunun altında yatan mekanizmayı olabildiğince doğru açıklamayabilmekle sınırlı.

Çeviren: Fulya Kılınçarslan