Öksürük ve hapşırmaların virüsü yaydığını biliyoruz, ama görünüyor ki asemptomatik kişilerin enfeksiyonu yayması da çok olası çünkü hafif semptomları olan ya da hiç olmayan kişiler, üst solunum yollarında çok yüksek bir viral yüke sahip olabiliyorlar, yani virüsü tükürerek, ağızlarına ya da burunlarına ve sonra bir yüzeye dokunarak ya da muhtemelen konuşarak saçabiliyorlar.
Koronavirüse karşı ülke çapında alınan kabaca bütün tedbir, kamu spotlarında “Elini sabunla yıka!” ve “Dışarı çıkma!” uyarılarından ibaret. Geçtiğimiz şu iki hafta, ellerin nasıl yıkanacağı, kolonyayı neremize süreceğimiz ve maskeyi kimin nasıl takacağını tartışmakla çarçur oldu. 24 saat haber yapan ulusal kanallar ise, bir elemente molekül diyen doktorlar, uzman manken gazeteciler (konu ne olursa olsun bir günde uzman olabiliyorlar), sahneden uzak kalmaktan mustarip oyuncular ve "Allah'ın bir bildiği var ki bu virüsü yaratmış!" deme cüreti gösteren “Ben Bilirim-Kurulu” üyelerinin işgalinde. Yapılan test sayılarının azlığı, haliyle vaka sayılarının da azlığı ile sonuçlanıyor. Döküntüyü halının altına süpürmeye yönelik bu yaklaşımın sonuçlarının ağır olacağı kesin, fakat çok daha kritik bir başka olgu daha var. Virüsün yayılma şekli ve hangi şartlarda yayılabildiği ne kadar doğru biliniyor?
Kovid-19 testi, sadece belli semptomları ileri derecede gösteren kişilere yapılıyor ve test sonucu pozitif çıkan bir kişinin virüsü yayma potansiyelinin yüksek olduğu biliniyor, ama araştırmalar gösteriyor ki, virüs asemptomatik de olabiliyor ve kimi insanlarda belirgin bir hastalığa neden olmuyor. Bu tür vakalar ilk olarak Çin'de ocak ayında tespit edildi (https://link.springer.com/article/10.1007%2Fs11427-020-1661-4) ancak o zaman ne kadar yaygın oldukları bilinmiyordu.
Geçtiğimiz günlerde New York'taki Columbia Üniversitesi'nden Jeffrey Shaman ve meslektaşları tarafından yayınlanan araştırma, salgının başladığı 10 Ocak ile seyahat kısıtlamaları gibi sınırlama önlemlerinin uygulandığı 23 Ocak arasında Çin’deki 375 bölgede salgının seyrini analiz etti. Çalışma, vakaların yüzde 86'sının asemptomatik olduğu ya da sadece çok hafif semptomları olduğu sonucuna varmıştır. (https://science.sciencemag.org/content/early/2020/03/24/science.abb3221) Araştırmacılar ayrıca, ilk vakaların görüldüğü Vuhan kentinden tahliye edilen yabancı uyrukluların vaka verilerini analiz ettiler ve benzer bir oranda asemptomatik ya da çok hafif belirtiler gözlemlenen vakalar buldular. Bu tür belgelenmemiş vakalar hâlâ bulaşıcı olabileceği gibi, aynı çalışma, kısıtlamalar koyulmadan önce virüsün Çin'deki yayılmasının çoğunun kaynağının bu gizli taşıyıcılar olduğunu söylüyor. Semptomları göstermeyen kişilerin sadece yüzde 55'inin taşıyıcı olarak enfeksiyona sebebiyet verdiği belirlenmiş ama tespit edilemedikleri için karantina sonrası virüsün yayılmasının yüzde 79 kaynağının bu kişiler olduğu ortaya çıkıyor. Benzer bir biçimde, İtalya'da ülkedeki en ağır kayıplarının yaşandığı Vò kasabasında yapılan testlerde, pozitif çıkan hastaların yüzde 60'ının hiçbir semptom göstermediği bulundu. (Bu bölgede yaşayan herkesin istisnasız teste tabi tutulduğunu belirtmekte yarar var.) Shaman, bütün dünyada – bölgelere göre değişkenlik gösterse bile – teyit edilenden çok daha fazla vaka olduğuna işaret ediyor.
Enfekte olan çoğu insan için semptomlar genellikle hafif ve yavaş gelişiyor. Birçok bilimsel çalışma öksürük, yüksek ateş, nefes darlığı ve yorgunluğun Kovid-19'un temel belirtileri olduğunu söylese de azımsanmayacak bir oranda burun akıntısı veya tıkalı bir burun, boğaz ağrısı, baş ağrısı, kas ağrısı, ishal, bulantı ve kusma gibi semptomlar da söz konusu. Enfekte olanların sadece yüzde 19'u pnömoni ile ciddi ya da kritik bir sürece giriyor. Ölüm oranı, bir nüfusun ortalama yaşı, bir ülkenin sağlık sisteminin durumu ve hafif vakaların tanımlanma ve sayılma derecesi gibi bir dizi faktöre bağlı olarak değişecektir. Geçen hafta sonuçlanan bir araştırma, Wuhan'daki semptomatik vakaların sadece yüzde 1,4'ünün ölümle sonuçlandığını ortaya koydu, ama bu sonuca karantina sürecinin doğru yönetilmesi ve testlerin her şüpheli semptoma uygulanması ile ulaşıldı. (https://www.nature.com/articles/s41591-020-0822-7).
Havadaki damlacıkların ana enfeksiyon yolu olması muhtemel, ancak kontamine yüzeyler de azımsanmayacak bir rol oynayabilir. Geçen hafta yayınlanan bir araştırma, bu konunun çok hafife alındığını ve canlı virüsün kartonda 14 saat, plastik ve paslanmaz çelik üzerinde ise üç güne kadar hayatta kaldığını gösteriyor (https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMc2004973). Havada ise virüsün en az üç saat hayatta kalabildiği ortaya konulmuş.
Çocukların ciddi enfeksiyon geçirmeleri gerçekten çok nadir, ancak genç ve sağlıklı yetişkinlerin enfekte olmadığı düşüncesi çok yanlış. Zira yirmili yaşlarda yoğun bakıma alınan kişi sayısı dünya genelinde az sayıda değil. Virüsün kuluçka süresi genellikle 2 ila 14 gün arasında olsa da vakaların yarısı altıncı günden önce belli semptomlar göstermiş (https://annals.org/aim/issue/20180). Ne var ki bu tespit, 181 doğrulanmış vaka incelenerek hesaplanmış, yani çok hafif ve asemptomatik vakaların bu incelemede dikkate alınmış olması muhtemel değil.
Semptom geliştiren insanlar bile farkında olmadan virüsü yayma riski taşıyor. Çin'de yapılan bir araştırma, bulaşıcılığın semptomların başlamasından yaklaşık 2,5 gün önce başladığını ve hastalığın net tespitinden 15 saat önce zirve yaptığını göstermekte (https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.03.15.20036707v2). Öksürük ve hapşırmaların virüsü yaydığını biliyoruz, ama görünüyor ki asemptomatik kişilerin enfeksiyonu yayması da çok olası çünkü hafif semptomları olan ya da hiç olmayan kişiler, üst solunum yollarında çok yüksek bir viral yüke sahip olabiliyorlar, yani virüsü tükürerek, ağızlarına ya da burunlarına ve sonra bir yüzeye dokunarak ya da muhtemelen konuşarak saçabiliyorlar. (Hiç hastalığı olmayan insanların da zaman zaman öksürdüğü, hapşırdığı ya da tükürerek konuştuğunu biliyoruz.) Bütün bunların açıklığa kavuşturduğu şey, sadece öksürük veya yüksek ateşi olan kişilerin olası enfekte kişiler olduğunu düşünmenin büyük hata olduğudur. Hasta olmadığını düşünen kişilerin veya çok hafif semptomlar gösteren kişilerin aileleri ile birlikte kendilerini tecrit etmeleri, koronavirüsün lokal olarak yayılmasına neden olabilir.
Sadece semptomlar geliştiğinde, bir kişinin viral yükü sabit bir şekilde azalır ve giderek daha az bulaşıcı hale gelir. Bununla birlikte, insanlar hem tükürük hem de dışkılarında covid-19'dan iyileştikten sonra yaklaşık iki hafta boyunca virüsü yaymaya devam ediyor gibi görünüyor. (https://www.medrxiv.org/content/10.1101/2020.03.05.20030502v1) Bu, bir kişinin semptomları giderildikten sonra bile, diğer insanlara virüs bulaştırmasının mümkün olabileceği anlamına gelir.
Not: Bu yazı, bilgilendirme amacıyla, sadece bilimsel makalelerden elde edilen veriler ışığında hazırlanmıştır. Bahsi geçen her araştırma, ilgili bağlantıda ayrıntılı olarak açıklanmıştır.
