Otranto Şatosu’nu eline alan bir okur, oradaki mimari dünyayı sayfalarca süren uzun tasvirlerle tek parça halinde değil, adım adım keşfeder.

Hayaletlerce kuşatılmış bir şato nasıl bir yer olabilir? Muhtemelen uzun kuleleri, sivri uçlu çatıları ve gölgelerde saklı kalan kuytularıyla bakımsız, bir o kadar da heybetli bir yapı hayal ediyorsunuz. Ay ışığında sivrilen gotik detaylarıyla hem tehditkâr denebilecek kadar belirgin hem de hayal gücünün boşluklarını tam anlamıyla dolduramayacak kadar belirsiz. Ama öyle ya da böyle, dehşet duygusunu harekete geçirmeye yetecek ölçüde idealize edilmiş bir unsur. 

Horace Walpole tarafından yazılan ve edebiyat tarihinin ilk gotik romanı olarak kabul edilen Otranto Şatosu, ilk kez yayımlandığı 1764 yılından beri içi karanlık koridorlarla, göğe yükselen merdivenlerle, yer altı geçitleriyle ve ay ışığında parlayan şapellerle dolu tekinsiz dünyalara kaynaklık ediyor. Otranto Şatosu’nun anlatısının temelinde, bugün meta kurmaca adını verdiğimiz bir yapı var ve olaylar, kurgusal karakter William Marshal’ın tercüme ettiği eski bir metin üzerinden ilerliyor. Doğaüstü sahneler, aile lanetleri, kadim kehanetler ve çözülmesi güç gizemler okurda farklı duygular uyandırırken romanın en bariz başarılarından biri, göz önünde olduğu hâlde pek fark edilmeyen, hani neredeyse gölgede kalmış bir unsurda, şatonun kendisinde saklı. 

Ancak şato, onu adeta kahramanlardan biri haline getiren dikkat çekici mimarisine karşın okurlar tarafından tam olarak kavranamıyor çünkü Walpole’un tasvirleri hem dağınık hem de üstü örtülü denecek kadar belirsiz. Üstelik yazar, ilk baskının önsözünde Marshal kimliğine bürünüyor ve bütün olayların “kuşkusuz gerçek bir şatoda geçtiğini” söyleyerek okurlarda bu açıdan ciddi bir şüphe uyandırıyor. Önsözün bahse konu kısmı tam olarak şöyle: 

Yazar fazla ayrıntıya girmese de sıklıkla şatonun bazı bölümlerini tarif ediyor gibi: Oda diyor, sağ tarafta, soldaki kapı, şapelle Corrado'nun dairesi arasındaki mesafe diyor. Bunlar ve başka bölümler yazarın, gözünde belirli bir yapıyı canlandırdığını gösteren ipuçlarıdır. Bu tip araştırmalara girişmekten zevk alan meraklı kişiler, yazarımızın hangi yapıyı temel alarak yazdığını İtalyan yazarların eserlerine bakarak keşfedebilirler. (Horace Walpole, Otranto Şatosu, Çev.Zeynep Avcı, Sf.5, İş Bankası Kültür Yayınları, 2017)

Walpole muhtemelen burada, varlıklı Twickenham semtindeki kendi gotik şatosunu tasvir ediyor ama bunu yaparken mevcut olana romantik bir bakış açısı ekliyor. Zira gerçekte  bir kır köşkü olarak tasarlanan Strawberry Hill’in inşaatı 1749 yılında başladı ama Wapole’un talep ettiği ayrıksı detaylar sebebiyle inşaatın tamamlanması onlarca yıl sürdü. Böyle ayrıksı bir mimariyle amaçlanansa İngiltere’nin Orta Çağ döneminden kalma katedrallerinde ve konutlarında görülen mimari özelliklerle tarihsel atmosferi yeniden canlandırmaktı. 

Fakat Otranto Şatosu’ndaki mekânsal ayrıntılara biçimde veren şey, doğrudan Strawberry Hill’in kendisi değildi. Walpole’un kendi gotik şatosu, daha ziyade atmosferin şekillenmesine katkıda bulundu ve karanlık geçitleri, vitrayları, ışıkla gölge arasında gidip gelen kurgulanmış karşıtlıklarıyla Walpole’un “gloomth” adını verdiği kasvetli, tekinsiz atmosferi somutlaştırdı. 

Dolayısıyla Otranto’nun -sık sık ileri sürüldüğü gibi- Strawberry Hill’in kılık değiştirmiş hâli olduğunu söyleyemeyiz. Romandaki mimari kurgu, gerçek dünyadaki herhangi bir yapıdan çok daha tuhaf, sınırları belirsiz ve kavranması güç bir nitelik taşıyor. 

Şatoyu görünür kılmak

Otranto Şatosu’nu eline alan bir okur, oradaki mimari dünyayı sayfalarca süren uzun tasvirlerle tek parça halinde değil, adım adım keşfeder. Walpole yapının ne eksiksiz bir tasvirini sunar ne de tam anlamıyla nasıl göründüğünden bahseder. Bunun yerine şato korku, hayret ve doğaüstü olayların yarattığı sarsıntı anlarında, parça parça ve kısa görüntüler hâlinde belirir. 

Walpole’un Otranto’nun görünümünü ve mekânsal bütünlüğünü bu şekilde kesin çizgilerle tanımlamaktan kaçınmasıysa okurların, sanatçı ve mimarların şatoyu kendi hayal güçleri vasıtasıyla yeniden tasavvur etmesine neden oldu.  Öyle ki, aradan geçen onca sürede romanın hayranları Otranto’daki sahneleri resmeden çok sayıda illüstrasyon ve tablo üretti. Walpole’un en çok takdir ettiği çalışmalarsa romanın ilk yayımlanışından yaklaşık otuz yıl sonra, o sıralar henüz genç bir sanatçı olan Bertie Greatheed Jr. Tarafından yapıldı. Öyle ki Walpole, Greatheed’in çizimlerini almış ve kendi elindeki nüshada ilgili kısımlara yapıştırmıştı. Walpole’un olağanüstü başarılı olarak nitelediği bu suluboya çalışmalar bugün Connecticut’taki Yale Üniversitesi’nde, Lewis Walpole Kütüphanesi’nde muhafaza ediliyor. Walpole, 22 Şubat 1796’da genç sanatçının babasına yazdığı mektupta şöyle diyordu:

Benim eserimden esinlenerek yapılmış pek çok çizim ve baskı gördüm ama bunlardan hiçbiri oğlunuzun ortaya koymuş olduğu dört çalışmadan herhangi birinin yanına bile yaklaşamadı. Bunun en açık kanıtı, öteki çalışmalardan birinin bile yazarın zihnindeki tasviri karşılayamamış olması. Şunu da bütün samimiyetimle ve şerefim üzerine temin ederim ki oğlunuz, bazı duyguları yorumlayış biçimiyle onları zenginleştirmiş, hatta benim kendi zihnimde canlandırdığımdan daha güçlü bir ifadeye kavuşturmuştur. Örneğin, şapeldeki hayalet figüründe oğlunuz, hayaletin göz çukurlarına sitemkâr bir öfke ifadesi yerleştirirken bedeninin bütün duruşuna da olağanüstü bir vakar kazandırmıştır.

Figürlerde görülen psikolojik derinliğin ötesinde bu çizimleri etkileyici hale getiren başka bir unsurun da Greatheed’in somut mimari mekânlardan yararlanma biçimi olduğu söylenebilir. Bu mekânlar gotik anlatı açısından yalnızca edilgen bir fon olmakla kalmayıp aynı zamanda dramatik gelişmelerin etkin bir parçası haline gelir. Dehşet anları sivri kemerlerle çerçevelenir, geniş iç mekânlar figürleri küçültür, derin gölgelerse kuytularda saklı duran gizli tehlikelerin varlığını sezdirir. Greatheed doğaüstü unsurları okurun aşina olduğu mimari mekânlarla ilişkilendirerek anlatıyla verilmek istenen duygusal etkiyi güçlendirir. 

Gotik kurgunun merkezinde mimariyle korku arasında kurulan bu ilişki yer alıyor. Nitekim Walpole, Orta Çağ mimarisinin hayal gücünü harekete geçirme konusunda kendine özgü bir gücü olduğuna inanıyordu. Işık ve karanlık arasındaki karşıtlıkları, gizli saklı kuytu köşeleri ve göğe doğru yükselen geniş mekânlarıyla gotik yapılar, güçlü ve duygusal tepkilere zemin hazırlıyor, hayranlık, şaşkınlık, melankoli ve dehşet gibi duyguları harekete geçirebiliyorlardı. 

Ne zaman Cadılar Bayramı zamanı gelse az evvel bahsettiğimiz gotik yapılar, yani perili evler, şatolar, manastırlar ve harabeler popüler kültürün gündeminde görünürlük kazanıyor. Ama Walpole’un  Otranto Şatosu, gotik mimarinin en ürpertici örneklerinin çoğu zaman bütün ayrıntılarıyla göremediğimiz yapılar olduğunu anımsatıyor. Ve Greatheed’in illüstrasyonlarında olduğu gibi resmi hayal gücümüzle tamamlayabilmemiz için yeterli bir miktarı gölgeler ardında saklı bırakıyor. 

Çeviren: Fulya Kılınçarslan