Dante'nin İlahi Komedya'sının Sanatta 700 Yıllık Yansıması

Bir adam, hayatının yarısında, evden uzakta, geri dönmesine izin verilmemiş, kalbi kederle delinmiş ve yoldan sapmış bir şekilde ormanın derinliklerinde uyanır. Ruhun karanlık gecesini yaşayan bu adam için kriz o kadar büyüktür ki ölüm onun için cazip bir son hâlini alır. Daha sonra, vahşi hayvanlar bu kolay avın üzerine doğru ilerlerken adamın duaları yanıt bulur. Ona cennete giden yolu göstermeyi vaat eden bir rehber belirir...

Tartışmasız en iddialı Batı destanımız İlahi Komedya'nın yazarı Floransalı şair Dante Alighieri'nin ölümünün yedinci yüzyılındayız. Ortaçağ edebiyatının ve bilimin ortak dili olan Latince'den kaçınan Dante, kendi yerel dilinde yazdı ve standartlaştırılmış bir İtalyancanın temellerini attı ve bunu yaparak İtalya'nın kültürel birliğini sağlayacak altyapıyı kurdu.

Domenico di Michelino, La Divina Commedia di Dante, 1465

Şairin edebiyat üzerindeki etkisi abartılamaz. "Dante'nin etkisi çok büyüktü", yazıyor Erich Auerbach, "Onu takip eden tüm şiirlerin ifade olanaklarını ve manzara anlatımlarını tek başına ve neredeyse hiç yoktan kurdu." Tıpkı Virgil'in Dante'ye Cehennem'de rehberlik etmesi gibi Dante de sonraki yazarlar için bir tür Virgil oldu. Chaucer'in ritmiyle imgeleri ve Milton'ın Kayıp Cennet'i Dante'nin çobanlığı olmasaydı, gerçekten kaybolmuş olabilirlerdi. İlahi Komedya sonrasında gelen birçok eser için bir mihenk taşıdır. Gogol'un Ölü Canlar'ı (1842) ve Mary Shelley'nin Italian Rambles'ı (1844) İlahi Komedya'dan izlerle doludur.

Toskana'yı ve İtalya'nın kuzeyini ziyaret ettiği yerleri şiirlerinde anlatan Dante, gördüğü manzaraları gözümüzde canlandırır, bununla da kalmaz sıradan gözün kaçırdığı zarafetlerle bezediği anlatıyı sahne ile mükemmel bir uyum içinde aktarır.

Dante'nin manzaraları okurun gözleri önüne şiirleriyle getirdiği gibi, birçok sanatçı da son yedi yüz yıldır göz kamaştırıcı renklerle, büyüleyici desenlerle Komedya'ya benzer bir etki oluşturmaya çalıştılar. Jean-Pierre Barricelli'nin tahminine göre Komedya'dan etkilenen eserlerin eksiksiz bir katalogu 1100 girdiyi aşabilir. En eski tarihli resim 1337'de Floransa'da yapıldı, yani şairin 1321'deki ölümünden kısa bir süre sonra İlahi Komedya hakkında pek çok sanat eseri üretilmeye başlandı bile. Çok geçmeden, başka çizimler de ortaya çıktı. Rachel Owen'ın belirttiği gibi, ortaçağ lonca üretimi nedeniyle, Komedya'yı konu edinen erken çizimler, ortaklaşa çalışmaların ürünleriydi. Tek bir minyatür birçok elden geçer ve aynı taslak üzerinde birçok farklılık bulunabilirdi.

Geç Orta Çağ'ı, Rönesans'ı ve Romantizm'in yükselişini ve düşüşünü kapsayan aşağıda toplanan görüntüler, hümanist duygular uyandırmaya ve perspektif oluşturmaya dair değişen teknikler içeriyor. Bu değişim ve evrim beklenebilir olsa da, sanatçıların geçmişten günümüze Komedya'daki spesifik Kantoları seçmelerindeki tutarlılık neredeyse ürperticidir. Komedya'yı baz alan sanat eserlerinin süregelen üretiminde şaşırtıcı boşluklar da yok değil. On yedinci ve on sekizinci yüzyıllarda Dante'den etkilenen görsellerin artışı yaklaşık 1824'te durdu ve Dante'nin adı anılmamaya başlandı. Ancak on dokuzuncu yüzyılın ortalarında Dante'nin eserleri bir kez daha görsel sanatçılar için popüler bir konu hâline geldi.

Komedya'nın tamamen unutulması çok basit bir sebepten dolayı imkânsız: Üzerine yazıp çizilecek çok fazla şey var.

Cehennemin son halkasının dokuzuncu dairesinde yarı donmuş Üç başlı Şeytan her zaman sanat eserleri arasında popüler olmuştur. Günümüze ulaşan en eski çizimlerden birinde, yaklaşık 1350, şeytanın başları hain Brutus, Judas ve Cassius'u çiğnemektedir. Botticelli'den esinlenerek yapılan, ancak aynı zamanda Orcagna'ya da atfedilen bir Erken Rönesans gravürü, Şeytan mahkûmlara testereler, tridentler ve yılanlarla işkence ederken, onu düzinelerce cehennem iblisinin arasına yerleştirir. Francesco Scaramuzza, on dokuzuncu yüzyılın ortalarında, kalın bir kürk tabakası ve ruh delici gözler ekleyerek aynı resmi farklı şekilde yorumlar.

Dante ve Virgil, Cehennem'den çıkmak için Araf'ın girişinin yakınında ortaya çıkan Şeytan'ın gövdesine tırmanmalıdır.

Appresso Pietro da Fino, 1568

Komedya'nın bütünleştirici Destanın yapısı bir fraktalı andırıyor. Kıta başına üç satır, bölüm başına otuz üç kanto ve üç şiirsel hareket (Cehennem, Araf, Cennet), her biri sırasıyla dokuz daire, aşama ve küreden oluşur. Bu yapı şiirde yavaş yavaş ortaya çıkarken, sanatçılar uzun zamandır şiirdeki yapının koordinatlarını çizmeye çalışmışlardır. Botticelli'nin iyi bilinen 1568 tarihli resminde, Cehennem'in dış görüntüsünün Araf'ın kuş bakışı görüntüsünün yanına yerleştirilmesi, Dante'nin destanının ilk iki bölümü arasındaki simetriyi ortaya çıkarıyor.

Diğerleri daha soyut bir yaklaşımı tercih ediyor. 1518 tarihli bir diyagram, cehennemi sınırlı, iki boyutlu bir maden kuyusu olarak gösterirken, 1855'ten bir dizi haritada Michelangelo Caetani, huni benzeri Malebolge'yi katmanlı toprağın altına gömülü, petekli bir monolite benzetiyor.

Yates Thomspon 1450, Scaramuzza 1850, Stradanus 1575

Cennette Dante'ye rehberlik eden aşkı Beatrice onu kutsal bir alana doğru yönlendirir. Jüpiter'in küresinde geçen 18 ve 20 arası Kantolar sırasında, sayısız ruhtan oluşan Adalet Kartalı ile karşılaşırlar. Erken bir İtalyan minyatürü, yaklaşık 1450, kartalın elliden fazla yüzüyle sohbet ederken denizaşırı bir arka plana karşı yüzen çifti gösteriyor. Bilinmeyen bir sanatçının on altıncı yüzyılın sonlarına ait bir illüstrasyonunda, kartalın ruhları kafataslarının ürkütücü yönüne vurgu yapar. Francesco Scaramuzza, Dante'nin süzüldüğü, gözlerinin yücelikle kapatıldığı, yırtıcı kuşun pençelerinde taşındığı resimle Romantik bir dokunuş katıyor.

Marcolini 1544 Gustavo Dore 1880

Hem on altıncı yüzyılın ortalarından kalma bir gravür hem de Gustave Doré (1880) tarafından tasvir edilen bir görsel, cenneti resmediyor. Bu resimde mandala benzeri düzenlemeyle melekleri Tanrı'nın etrafında dokuz halka halinde konumlandıran Doré, ilahi olanın yerine kör edici bir ışık koyuyor. Çizimleri yapıldıkları anda çok etkili olan Doré için bir eleştirmen, 1861'de şöyle yazıyor: "Dante ve Doré'nin esrarengiz ve doğa üstü bir iletişimi vardı." Doré'nin görselinde merkezdeki çiftin ima ettiği gibi, Komedya, aynı anda hem kişisel, hem galaktik hem de ilahi sevginin onaylanmasıyla sona erer: "Diğer yıldızları harekete geçiren aşk" (l'amor che move il sole e l'altre stelle) Giuseppe Mazzotta'nın da vurguladığı gibi, Cehennem ve Araf da "stelle" (yıldız) ile biter. "Dolayısıyla Dante, aşkın güneşi ve diğer yıldızları hareket ettirdiğini söylediğinde, aslında yaptığı şey, arayışının başlangıcında, kendisini hemen dünyaya geri koymaktır. Burada bizimle birlikte yıldızlara bakıyordur." Yüzyıllardır ondan etkilenen sanatçılar gibi, aynı zamanda biz de onun semavi tasarımları aracılığıyla kendi yolumuzu çizerek burada onunla birlikteyiz.

Şairin ölümünün 700. yıl dönümünü anmak için aşağıda, Komedya'nın sanattaki yedi yüz yıllık yansımalarını topladık. Dante ile ilgili daha fazlası için Columbia Üniversitesi'nin Dijital Dante projesine göz atmanızı şiddetle tavsiye ederiz.

İlahi Komedya için bir görsel, 1337

Cennet, Kantolar 25-26, 1300-1350 arasında yapıldığı tahmin ediliyor

Cehennem, Kanto 34, üç başlı şeytan, 1345-1355 arası yapıldığı tahmin ediliyor.

Cehennem, Kanto 34, Şeytan Brutus Judas ve Iscariot'u çiğniyor, 1370

Cehennem, Kanto 7: İntihar edenlerin ruhlarını temsil eden dikenli ağaçlar yanından Virgil ve Dante geçiyor. Virgil bir ağacın dikenini kırdığı anda ağaç kanamaya başlıyor. 1370