" [...] Böylece, tasvirdeki bu sıradan insanlık durumu ve İsa'nın çektiği eziyet karşısındaki kayıtsızlık hâli, resme tanık olanın gözlerinde yavaş yavaş büyüyen, korkunç bir trajediye doğru evriliyor." 

1800'lerin başında Fransız orduları Avrupa'yı kasıp kavururken Napolyon, danışmanlarından birine önemli bir görev verdi. Görevi, işgal altındaki ülkelerden sanat eserlerini "aşırmak" ve onları Paris'e getirmekti. Bu kutsal görevi üstlenen isim Vivant Denon'du, yani o zaman daha yeni açılmış meşhur Louvre Müzesi'nin (adı 1809-1815 arasında Napolyon Müzesi olarak değiştirildi) ilk yöneticisi. Yüzlerce sanat eseri bu şekilde yerini Paris'te alacaktı. 

Ancak tarih 1815'i gösterdiğinde, Napolyon'un düşüşüyle beraber eserlerin -hepsi olmasa da- pek çoğu eski sahiplerine dönmeye başladı. Geri dönüş bileti alan eserlerden en olağanüstü olanı belki de 16. yüzyılın en önemli sanatçılarından biri olarak anılan Hollandalı Pieter Bruegel'in (baba) imzasını taşıyan Calvary Alayı'ydı. Bugünlerde eser -günümüze kadar ulaşan kırk Bruegel eserinin on biriyle beraber- Viyana Sanat Tarihi Müzesi'nde görenleri büyülüyor. Bu makalede Calvary Alayı'nın bitmek bilmeyen detaylarını mercek altına alacağız.

Figür 1: Pieter Bruegel (baba), Calvary Alayı (1564), ahşap üzerine yağlı boya, Sanat Tarihi Müzesi, Viyana

Genel Hatlarıyla Sahne

Calvary Alayı (1564) Bruegel'in imzasını taşıyan The Wine of Saint Martin's Day eserinden sonraki en büyük resmi. Pek çok diğer resmi gibi, bu resim de muhtemelen Bruegel'in hamisi Nicleas Jonghelinck'in tarafından sipariş üzerine çiziliyor. Eserin boyutu yemek masası kadar, 124 x 170 cm. İlk göze çarpan şey kalabalık bir insan kitlesi. Orta Doğu'dansa Kuzey Avrupa'yı andıran bir coğrafyada yüzlerce karakter görüyoruz. Bu alışılmadık bir sahne seçimi değil. Ondan sonra gelenler için esin kaynağı oluşturan Jan van Eyck'ın çarmıha geriliş tasvirinde de birçok figürün çağdaş kıyafetler giydiğini ve bölgenin Avrupa civarında tanıdık bir yer olarak seçildiğini biliyoruz (Alexander Wied 1980, 126). Ancak Bruegel'in resmindeki keskin gözleme dayalı ince detaylar ve her bir karaktere ustaca aktardığı canlılık, eseri kesinlikle olağanüstü kılıyor.  

Eserin boyutu ve resimdeki kalabalık karşısında kaybolmuş hissetmeniz ve asıl olayı kaçırmanız çok olası. Kolayılık olsun diye eseri dörderli üç sıra olmak üzere toplamda on iki bölüme (figür 2) ayırdık. 1. bölüm en sol üstte, 12. bölüm en sağ altta. Bundan sonra odaklandığımız noktalara göre bölüm numaralarını kullanacağız.  

Figür 2: Bruegel, Calvary Alayı (numaralandırılmış bölümler 1 -12)

Kargaşa dolu ilk izlenimden kurtulduğumuzda resimdeki anlatının aslında soldan sağa doğru kurulduğunu anlıyoruz. Puslu ufukta zar zor seçilen altın rengine bulanmış surlarıyla şehir (figür 3; bölüm 1) İsa'nın bir önceki gün davasının görüldüğü Kudüs'ün Hollanda versiyonu. Güneş şehrin üzerinde parlıyor, açık tonlu bir hava var, civardaki bitki örtüsü yeşil ve sağlıklı gözüküyor.
 Figür 3: Bruegel, Calvary Alayı (surlu şehir detay) 

İnsanların şehirden çıktığını, arazilerde yol aldıklarını görüyoruz. Yer yer karşılaştığımız su birikintileri ve çamur bize yakın zamanda yağmur yağdığını gösteriyor. Figürlerin dibinde oluşan uzun gölgelere bakarsak gün henüz yeni ağarıyor diyebiliriz (Michael Francis Gibson, The Mill and the Cross, 12). İnsanlar keskin bir esinti sebebiyle yürürken şapkalarını tutuyor. Sağa doğru devam ettiğimizde kırmızı üniformalı atlıların oluşturduğu çizgiyi takip edip, yüksek sarp kayalıktaki yel değirmenini (bölüm 2) geçince, yerdeki İsa'yla karşılaşıyoruz. Resmin tam ortasında (bölüm 6,7), âdeta gizlenmiş, Haç'ın ağırlığı altında yorgun düşmüş. Onun biraz önünde, kağnıda beti benzi atmış iki hırsız oturuyor. Onların tam üzerindeki gökyüzü uğursuz kara bulutlarla kaplı (bölüm 3).

Figür 4: Bruegel, Calvary Alayı (değirmen detay)

Figür 5: Bruegel, Calvary Alayı (işkence çarkları detay)

İnsanlar çoktan büyük bir çember oluşturmuş (Figür 6; bölüm 4). Kalabalığın içinde birçok çocuk, köpek, at da mevcut. İki hırsızın gerileceği çarmıhlar hazırlanmış. Çarmıhların dik duruşları arkalarındaki ağaç gövdeleri ve işkence çarklarıyla yankılanıyor. Bir işçi, İsa'nın gerileceği çarmıh için çukur kazıyor. Kırmızı üniformalı bir asker heyecanlı kalabalığı geride tutmaya çalışıyor.


Figür 6: Bruegel, Calvary Alayı (infaz yeri detay)

İsa'nın düştüğü yer gibi, burası da gözden kaçacak bir yer. Ama bu sefer sebep, tepenin izleyiciden çok uzakta olması. Bunun farkında olan Bruegel önlemini alıyor. Gözlerimiz, resmin en sağındaki işkence çarkının yanından kalabalığa katılmak için tepeyi tırmanan insanları takip ediyor. Esintiyle beraber dalgalanan ceset kalıntılarının başında tüneyen karga gibi seyirci kalabalığı birikiyor. Gözlerimiz bu birbirini aynalayan motifler karşısında istemsizce infazın yapılacağı yere doğru çekiliyor.

Figür 7: Bruegel, Calvary Alayı (işkence çarkı ve kuş detay)

İsa, Hırsızlar ve Askerler

İsa ve Hırsızlar

Resmin tam ortasında olsa da İsa'yı bulmak kolay değil (Figür 6; bölüm 6, 7; baş karakterin saklanıldığı bu teknik Bruegel'in diğer resimlerinde de sıkça karşılaştığımız bir teknik). Sadece bulmak değil, tanımak da çok zor. Alışık olduğumuz kutsal motiflerin hiçbiri resmedilmemiş. Ne hale, ne ruhani bir ışık ne de Tanrı'nın oğlu olduğuna dair bir emare var. Sadece kafasında işkence için takılmış olan dikenli taç var. İsa'yı bir dikenli taçtan, bir de ağırlığı altında ezildiği çarmıhtan ancak tanıyabiliyoruz. Çevresine baktığımızda bir karışıklık söz konusu. İnfazcılardan bazıları çarmıhı çekmeye çalışırken kimisi ittiriyor, hatta birisi üzerine dik açıyla ayağını koymuş, yere doğru bastırıyor. Neredeyse hiç kimse İsa'ya bakmıyor. İsa'nın resimdeki boyutunu ve kimsenin ona bakmayışını göz önünde bulundurduğumuzda tüm bunların İsa'nın çektiği eziyet karşısındaki genel kayıtsızlığı vurguladığını söyleyebiliriz. 

Figür 8: Bruegel, Calvary Alayı (İsa ve çarmıh detay)

İncil'e göre, İsa iki hırsızla beraber çarmıha gerildi (Matt 27:44; Luke 23:39-43). Bu iki hırsızdan kendi çarmıhlarını taşımaları beklenmiyor, sadece at arabasında oturmaları isteniyor. Biri Dominik diğeri Francis rahibi olmak üzere iki rahip onlara eşlik ediyor (Figür 9, bölüm 7). İki hırsızın da beti benzi atmış. Kül rengine dönmüş suratıyla öndeki hırsız boş bir şekilde gökyüzüne bakıyor, diğerinin kafası bulanık. Arkada oturan elinde sıkıca bir haç tutuyor. Ancak İsa henüz çarmıha gerilmemesine rağmen arkada oturan hırsızın elinde haç olması alışılmadık bir anakronizm örneği (Gibson, 84).

Figür 9: Bruegel, Calvary Alayı (at arabasında hırsızlar detay)

Hırsızları taşıyan at arabası su birikitisini aşarken tekerleklerinden çamur akıyor. Muhtemelen buradaki su birikintisi, bu dünyayla öteki dünyayı birbirine bağlayan Styx nehrini simgeliyor (Gibson, 83). Su birikintisini aşacakları taraf suçluların kaderlerini belirleyecek. Geçecekleri tepeler, üstlerinde önceki suçluların cesetlerinden kalma çürümüş parçalarla bezeli işkence çarklarıyla dolu.    
 

Kırmızı Üniformalı İspanyollar

 

Bruegel, Kudüs'ün Flaman versiyonunu resmettiği gibi, tarihsel olarak Romalı askerlerin infazı yönettiği sahneyi İspanyol askerler üzerinden kuruyor. Bruegel'in yaşadığı Hollanda o zamanlar İspaya'nın kontrolündeydi. Genellikle Protestan mezhebine mensup halk Katolik İspanyolların acımasız dini infazlarından ve sert yönetiminden nefret eder ve korkardı. İnfazın gerektiği gibi gitmesini denetleyen kırmızı üniformalıları İspanya kralının hizmetindeki Walloon paralı askerleriydi. 

Kırmızı üniformalılar aynı zamanda kompozisyon anlamında önemli görevler de üstleniyor. Kırmızı askerler resimdeki soldan sağa hareket yönünü belirten bir yol gibi resmin bir tarafından diğer tarafına uzanıyorlar.

Seyirciler

Kalabalık ve hadiseler

Resme baktığımızda gözümüze sığmayan yüzlerce karakterin içinde, baş karakterleri bir kenara bırakırsak, -hepsi çağdaş Flaman kıyafetleri içerisinde- köylüler, tüccarlar, çiftçiler, işçiler, askerler, zanaatkârlar, dilenciler ve romanlar var. Aynı zamanda kırk at, birçok kuş ve en az sekiz tane köpek var. 

Nereye baksak bir hadise cereyan ediyor. Bunların pek çoğu büyüteçle bakmadan anlaşılabilecek gibi değil. Resmin solunda, yanında iki buzağıyla üzerinde hasır sepet olan bır kızak çeken beyaz boneli kadından (bölüm 5), resmin sağında Calvary tepesinin eteklerinde at üstünde telaş içindeki tüccara (bölüm 7) kadar her yerde bir şeyler oluyor.

Tereddüt İçerisindeki Simon

Tüm olaylara odaklanamayacağımız için şimdi bazı önemli kısımları daha yakından inceleyelim. Resmin sol ön kısmında bir kargaşa kopuyor (figür 10: bölüm 9, 10) (Gibson, 77). Kırmızı beyaz şeritli dar pantalonlu bir asker kargısını bir kadına doğrultuyor. Kadın da bu esnada kocasını (gri ve siyah giyinmiş) tutmaya çaşıyor. Bu kargaşada kadın süt testisini düşürmüş, kocası da ayakları bağlı koyunu düşürmüş. Etraflarındaki kalabalık onlara korku dolu veya heyecanlanmış gibi farklı farklı yüz ifadeleriyle bakıyor. İçleri dolu çuvalları taşımasından pazara gittikleri anlaşılan üç işçi kaçmaya çalışıyor. Elinde sopasıyla çoban da kendini kurtarmaya uğraşıyor. 

 

Figür 10: Bruegel, Calvary Alayı (Cyreneli Simon detay)

İyi giyimli bir soylu, sağ tarafta pembe gömlekli, önünde olup biten kargaşayı bir ağa gibi izliyor ve ortalığın durulmasını bekliyor. İsa'nın taşımakta zorlandığı ağır çarmıhı taşımaya yardım etmesi için yaka paça çekilen adam muhtemelen Cyreneli Simon. Kendisinin bu görevi isteyip istemediği belli değil. Tereddüt içinde. Karısı da onun İsa'ya yardıma gitmesini istemiyor. Haçlı tespihi beline takmış olan kadının bu hareketi riyakârlık olarak görülebilir. 

Seyyar Satıcı

 

Resmin ön planına iyice yakın oturan figür, çantasında satılık türlü malzemelerle bir seyyar satıcı. Elinde bir çubuk tutuyor ve tüylü şık bir şapka takıyor (Figür 11; bölüm 10). Biraz resimden soyutlanmış gibi bir hâli var. Duruşunda, hem duygusal hem de fiziksel anlamda diğer seyircilerden farklı bir hava seziliyor. Bir görüşe göre bu adam, ekmek satan ama çantalarının en alt kısmında yasaklı Anabaptist öğretileri taşıyan ve yayan pek çok seyyar satıcıdan biri (Wied, 128; aynı figürden Pieter Aertsen’in Christ Carrying the Cross (1552) eserinin ilk versiyonlarında da var.).  
 

Figür 11: Bruegel, Calvary Alayı (seyyar satıcı detay)

Ve yine aynı görüşe göre, resmin en sağındaki işkence çarkının arkasında duran iki kişiden siyah giyinmiş ve korkunç bakışlı olanı bir Anabaptist rahibi, diğer ifadesiz bakışlı figür ise Bruegel'in kendisi (Figür 12; bölüm 12).

 

Fig 12: Bruegel, Calvary Alayı (işkence çarkının yanındaki insanlar detay)

Fig 13: Bruegel, Calvary Alayı (kutsal heyet detay)

Fig 14: Bruegel, Calvary Alayı (yas tutan kadınlar detay)

Figür 15: Bruegel, Calvary Alayı (şapkalarını tutan insanlar, göletteki çocuklar detay)

Figür 16: Bruegel, Calvary Alayı (göletteki kız detay)

Figür 17: Bruegel, Calvary Alayı (İsa'nın arkasındaki çocuklar detay)