Önümden beyaza bürünmüş dağlar, yapraksız ağaçlar geçiyor, bir de uzakta bacasından duman tüten köy evleri. Yamaçlar ne kadar beyaz, eteğinde dolanan su ne kadar soğuksa evler o kadar sıcak görünüyor gözüme.

"Ben öyle uzun uzun yol gidemem, nereden çıktı tren yolculuğu, binelim gidelim uçağa," dediysem de dinletemedim. Doğu Ekspresi'yle Kars'a gitmek tren yolculuğu sayılmazmış. Onlara uydum, Ankara'dan hareket edene kadar söylendim. Tren gardan çıkar çıkmaz havam da düşüncelerim de değişti. Başta biraz direndim, sıkılmak için elimden gelen her şeyi yaptım ama hayır, çok keyifliydi. Dünyanın en harika tablolarının sergilendiği dev bir sergi salonunun içinden geçiyor gibiydim. Yapmam gereken tek şey pencere kenarına oturup izlemek, zihnimin doğayla birlikte akıp gitmesine izin vermekti.

Tren gardan çıktı, birbiriyle yarışırcasına yükselen binaları ardında bırakarak ilerlemeye başladı. Yamaçlarda sırt sırta vermiş, tek katlı kiremit çatılı evler, beyaz badanalı duvarlarıyla çıplak ağaçların duldasında bağdaş kurmuş derviş misali, sessizce treni izliyor. Ve belki de bize, yolda olma sırası sizde, diyordu. Pencerenin camından yansıyan aksim flu. Hayalle gerçek arası, hem içerde vagondayım, hem dışarıda dağlarda, bazen hızla kayan bir ağacın dalında beliriyorum. Çok boyutlu resim böyle bir şey olmalı diyorum. Ev yapımı şarabımı yudumladıkça yan odalardan taşan müzik seslerini duymaz oluyorum. Oda arkadaşımla anlaştık, ben onun eğlencesine, o benim sessizliğime ilişmeyecek. 

Önümden beyaza bürünmüş dağlar, yapraksız ağaçlar geçiyor, bir de uzakta bacasından duman tüten köy evleri. Yamaçlar ne kadar beyaz, eteğinde dolanan su ne kadar soğuksa evler o kadar sıcak görünüyor gözüme. Kesin soba yanıyordur içeride, üzerinde çaydanlık, yanında bakır güğüm. Pencerenin önünde sedir, sedirde gazete okuyan bir adam, kim bilir hangi günden kalma, olsun son satırına kadar okumak lâzım, diyor. Mutfakla soba arasında mekik dokuyan bir kadın. Sofra telaşı. Çocukları uzakta, okumaya gitmişler, ikisi yalnız.

Önce Kırıkkale'nin bozkırlarından geçtik, yer yer karla kaplı, Kayseri'ye vardığımızda hava kararmaya başlamıştı. Bu da demek oluyor ki, Sivas'ı gece yarası geçeceğiz. Molalar kısa ama sigara içenler için çok kıymetli. Sigara içsin ya da içmesin ekibin bir bölümü -kapı gıcırtısına oynayanlar- her kısa molada kendilerini dışarı atıyor, bir halaydır tutturuyorlar. Ekip başının disiplini takdire şayan. Hangi şehirde mola verilmişse o yörenin oyunu oynanacak, diyor. Ama her defasında erik dalına dönmesine engel olamıyor. Ne var ki, hareket düdüğü çalmaya başlayınca oyunu unutup birbirlerinin üstünden atlarcasına vagona doluşuyorlar. Daha önümüzde Erzincan ve Erzurum var. Erzincan havalarına yabancıyım ama sanırım Erzurum'da kendimi bir bar havasına dahil olmuş bulabilirim. Uzaklardan ışıklar yanıp sönmeye başladı, ateş böceği misali. Yan vagonlarda eğlenenler yorulmuş olmalı, sesleri kesildi, belki de çoktan uyudular. Uyumalıyım, sabahın ilk ışıklarıyla gözlerimi açmak istiyorum. İnsanlar epeyce rötuşlamış olsa da doğanın çizdiği tek bir tabloyu bile kaçırmak niyetinde değilim.

İnsan en küçük hangi yaşını hatırlar. Yedi mi, beş mi, üç mü. Zaman zaman bazı şeyler hatırladığım oluyor ama hangi zaman dilimine ait olduğunu hep karıştırırım.   Kompartımanda üst ranzadayım, yatağım öyle güzel sallanıyor ki, gecenin sessizliğinde raylardan odaya dolan tıkır tıkır ses, ninni gibi. Gözlerim kapalı. Köy evindeyiz, annem sırtını sedire dayamış, oturuyor. Yanında ayakları yere oval basan tahta beşik, içinde ben -yoksa kardeşim mi-. Beşik sallandıkça başucundaki parmaklığa bağladığı renkli boncuklar şıkırdıyor. Annemin bir eli beşikle birlikte gidip geliyor, başı önüne düşmüş, gözlerinin kapanmasına engel olamıyor. Benim mırıltım ona, onun kokusu bana huzur veriyor, öyle bir huzur ki, ikimizi de derin bir uykuya sürüklüyor.  

Uyandığımda gün doğmuştu. Kar iyice artmış. Toprak görünmüyor. Erzurum'a yaklaşıyoruz. Kars'tan önceki son durağımız. Beyazın göz alan parlaklığından gri bir koridora girer gibi girdik Erzurum Garı'na. Belli ki bizimkiler derin uykuda, sesleri çıkmıyor, inen yok. Erzurum yolcuları inmeye başladı. Birbirini arayan gözler, koşuşturanlar, kucaklaşanlar. Küçük bir kız çocuğu, elini sıkıca kavrayan kadının -annesi olmalı- peşi sıra yürüyor. Kadının öteki elinde valiz, başını sağa sola çeviriyor. Kalabalık dağıldı. Kadın, çocuk, valiz, orada öylece  bekliyorlar. Çocuk çıplak ellerini kadına uzattı, kadın eğildi, iki küçük eli avucunun içine aldı, ağzına yaklaştırdı, avucundan buhar yükseldi. Siyah bereli bir adam hızlı adımlarla yaklaşıyor, çocuk ellerini sıcak avuçtan çekti, adama doğru koşmaya başladı. Buram buram kahve kokusu geldi burnuma, başımı çevirdim, oda arkadaşım elinde iki kahve ve sandviçlerle kapıda gülümsüyor. Nasıl da acıkmışım. 

Trenimiz saat 17.00'de Kars garına giriş yaptı. Kars'a kadar geçtiğimiz kentleri daha önce görmüştüm. Hepsi aşağı yukarı birbirine benzeyen Anadolu kentleriydi. Ama Kars başka bir ülkenin kenti gibi. Kalacağımız otel bile bu düşüncemi destekliyordu. Katerina Otel. 

Kars Kalesinin dibinde, yüzü nehre dönük bu muhteşem taş yapı, şehir Rusların yönetimindeyken yapılmış. Siyah bazalt taşlarıyla örülmüş, iki katlı, her katta büyük birer salon, salona açılan koridor boyunca sıralı odalar. 

Otelde yöreye özgü yemekler ikram edildi, ana yemek kaz. Alkol yasak. Ruhsat alamamışlar. Bizler bu tür sürprizlere hazırlıklıyız. Ne de olsa bir vagon dolusu hukukçuyduk, elbet bir çözüm bulurduk. Akşam yemeğimizi otelin üst katındaki büyük salonda yedikten sonra bahçeye çıktık. Odun dolu iki büyük fıçı bizi bekliyordu. Kar yağışı durmuş, yıldızlar tek tük parlamaya başlamıştı. Bahçe boyunca uzanan nehrin şırıltısı geceye o kadar hâkimdi ki, hepimiz susup onu dinlemeye başladık. Büyülenmiş gibiydik. Odunlar çatırdamaya alevler yükselmeye başladığında, montların, kabanların ceplerinden, çantaların arka gözlerinden şişeler çıkmaya başladı. Her boyda ve türde. Tek bir sorunumuz vardı, –gece ilerledikçe o da sorun olmaktan çıktı– bardağımız yoktu. Şişelerden yudumlar, değişler, tokuşlar. Bir süre sonra şaraplar rakıya, rakılar biraya , viskiler konyağa karıştı. Biz iyice güzelleştik. O kadar ki, tutmasalar Kars Çayına atlayabilirdim.

Kahvaltıdan sonra ilk durağımız otelin hemen arkasında yükselen Kars Kalesi. Şehre tepeden bakınca ilk göze çarpan şey geniş yollar, taş konaklar. Sayıları yüzü aşkın Rus evleri kente bambaşka bir güzellik katıyor. Güzelden öte farklı bir kültür. Önünde bayrak sallananlar resmi daire olarak kullanılıyor, ötekiler özel mülk. Kenti kaleden izlerken neden Dünya Mirası Listesine alındığı anlaşılıyordu.

Kaleden indik, otobüs bir tepenin önünde durdu. Rehber tepeyi işaret ederek, "Burası Üçler Tepesi," dedi, devamını getirmedi. Yüzümüze baktı. Biz bir ona, bir çıplak tepeye bakıyorduk.  İçimizden biri dayanamadı, "Ne var bu tepede, bir şey göremiyoruz," dedi. Rehber güldü, "Yokluğuyla var olan heykel, İnsanlık Anıtı bu tepedeydi," dedi. Dönemin Başbakanı tarafından "ucube" bulunarak yıktırılan heykel, savaş karşıtlığını sembolize etmek amacıyla yapılmış. Yüksekliği otuz metreyi geçiyormuş. Ortadan ikiye bölünmüş tek bir insanı tasvir ediyormuş. Ressama göre heykel, "Ermeni, Türk, Kürt, Rus her neyse.... Savaşın milliyeti ne olursa olsun insanı insan olmaktan çıkardığını, kardeşi kardeşe düşman ettiğini, hatta insanı kendi kendine düşman ettiğini söylüyordu." 

 Rehber anlatmaya devam etti, heykelin yıkılmasının bir nedeni de türbeye yakın olmasıymış. "Ama asıl neden Ermenistan'dan görülüyor olması,"dedi.  Ermenilere mesaj veriyormuş. "Ne mesajı," dedim. "Barış," dedi. Şaşkınlığım onda şaşkınlık yaratmadı. Daha bu ne ki, devamın dinleyin, der gibi baktı yüzümüze. "Şimdi şehir merkezine ineceğiz, orada sizlere kaldırılan heykellerin kaybolmadıysa izlerini göstereceğim," dedi. Meğer, Kars sadece İnsanlık Anıtı'nın yıkılmasıyla gündeme gelen bir kent değil, başka bir çok heykelin de kaldırıldığı kentmiş. Dört mevsimi sembolize eden dört kadın heykeli, üzüm taşıyan kadın, vatandaşlara gül uzatan kadın, kucağında kuzu taşıyan kadın. Son olarak da Leyla ile Mecnun heykelinin kaldırılması gündemde. Canlı ya da cansız, fark etmiyor, özne kadınsa yüklemi belli, yok et. 

Otobüsümüz Kars-Ardahan sınırında Çıldır Gölü'nün etrafında ilerliyor. Tamamı buz tutmuş gölün parlak yüzeyi güneşin ışıltısıyla gözlerimizi kamaştırıyor. Atlı arabaların buz üzerinde gidişi heyecan verici. "Ya kırılırsa," diye soruyorum. O kadar kalınmış ki, balyozla kırmadıkları müddetçe kırılmazmış. Onu da ancak balık tutmak istediklerinde yapıyorlarmış. Kıyıda ağaçtan bir lokanta. Bize burada  göl balığı -Aynalı Sazan- ikram ettiler. Deniz balığına alışkın olanlar için biraz farkı gelebilir tadı. Yemek sonrası çaylarımızı alıp dışarı çıktık. Hava berrak, güneş ışıl ışıl. Önümüzde göl değil, devasa bir buz kütlesi uzanıyor. Çevresindeki kar öbekleri olmasa sınırları anlaşılmayacak. Altında su olduğunu bildiğimden midir nedir, uzun süre bakınca buz mavi bir göle dönüştü. Çevresinde renk renk çiçekler, en çok da mor. Kırmızı gelinciklerin arasında sarı çınarcıklar boynunu bükmüş. Kıyı boyunca uzanan sazlıklar rüzgârla salınıyor. Rehberin, "Yola devam," sesiyle göl yeniden buz kütlesine dönüştü. Otobüse doğru yürürken Tanrı buraya özel bir ruh üflemiş olmalı, diye düşündüm. Ve o ruh iki bin metre yükseklikte öyle üşümüş, öyle üşümüş ki, buza kesmiş. Çıldır Gölünü özel yapan işte bu dedim, donmuş Tanrı nefesi.

Ermenistan sınırında, Ani Harabelerine yöneldik. Uzun dönemler Ermenilere yurtluk etmiş bu kent, birçok kez yıkılıp yeniden inşa edilmiş. Binbir Kilise Şehri veya Kırk Kapılı Şehir diye de adlandırılıyor. Ani'de bir de yeraltı şehri olduğu söyleniyor. Şehir suru, birçok kilise bir de cami, hâlen ayakta. Şehrin iki yanı Arpaçay Kanyonu ile çevrili. Arpaçay öyle derin, öyle sessiz, öyle mavi akıyor ki, bu tarihi kente ayrıca doğaüstü bir güzellik katıyor. Ani de UNESCO'nun Dünya Mirası listesinde.

Sarıkamış yolundayız. Sarıkamış birçok kişi için geniş pisti, donanımlı kayak tesisleri ve otelleriyle harika bir kış tatilini ifade edebilir. Haksız da sayılmazlar. Gördüğüm en güzel kayak tesisleri burada. Pisti öylesine büyük ki, hem kayak yapanlara, hem kızak yapanlara, hem de atlı arabalarla gezinti yapanlara yer var. Çıplak bir doğa değil, ormanla iç içe. Teleferikle ormanın üzerinden bulutlara doğru yükselirken, ayaklarınızın altında kara bulanmış çam ağaçlarını izlemek, eşsiz bir deneyim. 

Öyle sanıyorum ki, benim gibi birçok kişi için Sarıkamış, Allahuekber Dağları demekti. Allahuekber Dağlarıysa 90.000 asker. Bir gecede donarak ölen 90.000 çocuk demekti. Ve onların ölüm emrini veren, Enver Paşa. Ne kadar farklı kaynaktan okursam okuyayım, Enver Paşayı haklı çıkaracak tek bir düşünce barındıramıyorum zihnimde.

Her yıl ocağın ilk haftası Sarıkamış şehitlerini anmak için kardan heykeller yapılıyor. Bu yıl kar oldukça fazla. Heykellerin yapıldığı alandayız. İş makineleri ve kepçelerin üzerinde heykeltıraşlar dev bir kar yığınını canhıraş heykele dönüştürüyor. Hayranlıkla izliyoruz. Bir bölük askeri temsil eden heykel tamamlanmak üzere. Önde duran komutanın gövdesi ve başı tamamlanmış, hemen yanında ve arkasındaki askerlere son rötuşlar yapılıyor. Yarın törene yetişecekmiş. Karlar eriyinceye kadar heykel orada kalacak, hava ısındıkça erimeye başlayacak. Hangi sanatçı emek verdiği süreden belki daha kısa bir sürede yok olacağını bildiği bir eser yaratmak ister. Sanıyordum ki sanat, ölüme inat ölümsüz olmak için yapılır. Kars doğasıyla, tarihiyle, sıra dışı sanat anlayışıyla ezberlerimi bozmaya devam ediyor. 

Otele dönüş yolundayız. Hava kararmaya başladı. Yol boyunca sık sık güvenlik noktaları. Karakolların önü ve çevresi kalın beton bloklarla çevrili. Burada da güvenlik üst seviyede. Kars, Ermenistan, Ardahan ve Ağrı’yla çevrili. Kültürü ve etnik yapısı öteki illere göre daha farklı. Kars’ta Türkler, Kürtler, Terekemeler, Azeriler az sayıda Ermeniler yaşıyor. Farklı siyasi görüşlerin bir arada yaşadığı özel bir kent. 

Grubun yarınki programı da çok güzel, Boğatepe köyüne gidilecek. Peynir yapım atölyeleri, kadınların öncülük ettiği kooperatif ziyaret edilecek. Zamanında köye gelen ilk turist kafilesi Fransızmış. Boğatepeli kadınlar Fransızca öğrenmeye karar vermişler. Öğrenmişler de. Günümüzde hemen hepsi Fransızca biliyor. Şimdilerde ikinci bir dil öğrenme çabası içindeler. Onlarla tanışmayı, sohbet etmeyi, sofralarına oturmayı çok isterdim ama bu gece Kars'dan ayrılacağım. Yarın Adana'da olmam gerekiyor. Otobüs otelin önünde durur durmaz fırladım, valizimi çabucak toplamalıydım, bir şeyler atıştırmaya zamanım kalsın istiyorum. Koşarak içeri girdim. Resepsiyondaki genç kız seslendi, ziyaretçim varmış. Pencerenin önündeki koltukta oturan adamı işaret etti, "Digor'dan," dedi. 

Digor bende tek bir isim çağrıştırır, Mehmet Emin. Yıllar önce, Adana'nın küçük bir ilçesi olan Tufanbeyli'ye -doğup büyüdüğüm ilçeye- atandığında tanışmıştık. İkimiz de mesleğimizin başlarında idealist birer hukukçuyduk. O hakim, ben avukat. İşten arta kalan zamanlarda sık sık bir araya gelirdik. Sohbet ederdik. Gündemimiz genellikle memleket meseleleri olurdu. Bir de, türkülerde dile gelen sevdalar. Tufanbeyli'de Kürtlerin yaşadığı köylerden birine arazi keşfine gitmişti. Dinleyeceği tanık Türkçe bilmiyormuş. O da soruları Kürtçe sormuş. "N'apaydım," dedi, "dağın başında tercümanı nereden bulayım, hem hâkimlik yaptım, hem de tercümanlık, bunun neresi yanlış." Haklıydı. Ama Adalet Bakanlığı bizimle aynı düşüncede değildi. Hemen soruşturma başlattı. Meslekten ihracını istediler. Yer değiştirme -sürgün- cezasıyla atlattı, ama adı o günden sonra Kürtçe keşif yapan hâkime çıkmıştı. Yeni görev yerine yolcu ederken, "Burada bana Kürt hakim diyorlar, Digor'a gidince de T.C'nin hakimi," demişti. İşte biz böyle bir ülkenin evlatlarıydık.

Beni görünce yavaşça ayağa kalktı. Gülümsüyordu. Yirmi yıl mı, yoksa yirmi beş mi bilmiyorum, uzun zaman olmuştu birbirimizi görmeyeli. Saçlarına ak düşmüş, çizgileri derinleşmiş, o hep gülen yüzüne sanki bir hüzün gelip yerleşmişti. Sıcaklığı aynıydı, dostluğu capcanlı. Kucaklaştık. "Digor'a gelmiştim, bizimkileri göreyim diye. Dönem arkadaşlarımdan duydum, sen de buradaymışsın." 

Çantamı kaç dakikada hazırladım bilmiyorum. Yemeği zaten unuttum. Uçağım kalkıncaya kadar bütün zamanımı onunla geçirmek istiyorum. Birlikte havaalanına geldik. Kalkış saati üç kez ertelendi. Megafonlardan yükselen rötar anonsları hiç bu kadar mutlu etmemişti. Anlatacak ne çok şey birikmiş. O bildiği gibi hâkimlik yapmaktan vazgeçmemiş, Bakanlık soruşturma açmaktan. 

"Kardeşimin ölüm haberi gelince," dedi yutkundu. Bakışları pistin ötesindeki dağlarda. "Onu almaya gitmem bardağı taşıran son damla oldu." Türkiye Cumhuriyeti hâkimi nasıl olur da terörist cenazesi almaya gider, diye meslekten ihracını istemişler. İstifa etmiş. "Artık ben de sizin saflardayım, meslektaş olduk,"dedi. Bundan sonra arayı uzatmamaya karar verdik. Sonunda beklenen çağrı geldi, "Uçağa gidiniz." Sözcükler dilimizde yarım kaldı, vedalaştık. Kapıdan çıkarken döndüm, uzun boyu, havadaki eliyle kalabalığın içinde hemen fark ediliyordu. Biletimi bayrak gibi salladım, "Hoşça kal," diye seslendim. Bunun onu son görüşüm olduğunu bilseydim dönüp ona bir kez daha sarılırdım, uzun uzun, sımsıkı.