Adından çok söz edilir. Bir söylence gibi. Esperanto. Bir dil. 19. yüzyılda doğmuş, geliştirilmiş. Ölmek üzereyken yeniden canlanmış. İnternetin olanakları da bu canlanmada rol oynamış. Marina Yaguello, sıra dışı kitabı Hayali Diller’de derli toplu biçimde Esperanto’yu şöyle anlatıyor:
Esperanto 1887 yılında, Volapükün hızlı düşüşünden hemen önce dorukta olduğu sırada doğdu. Bu dil, adını Zamenhof’un ilk Lingvo Internacia dil öğretim kitabını yayınladığında kullandığı takma addan –Doktoro Esperanto (ümit eden doktor)– alır. Esperanto, karma sonsal diller arasında yer alır, daha açık bir söyleyişle kısmen yapay bir türetmeyi doğal türetmeyle karıştırır ve pek seyrek olarak biçimi değiştirilmiş Hint-Avrupa radicariumundan alınan doğal kökler kullanır.
Alfabesi tümüyle sesbilimsel (her harfe bir ses her sese bir harf denk düşer) 28 harften oluşur. Her sözcüğün doğası çekim ekiyle belirlenir: -o adlar, -a sıfatlar, -e belirteçler ve -i mastar eylemler içindir. Belirtili tanımlık la’dır (belirtisiz öğe yoktur). Çoğul, her zaman sözcük sonuna -j harfinin (y” olarak sesletilmeli) getirilmesiyle yapılır; tek bir durum vardır: sözcüğün sonuna getirilen belirtme durumu -n. Düzensiz hiçbir eylem yoktur. Çekim, geniş bir zaman ve kip seçeneğini aktarabilen 12 tane çekim ekinden oluşur (eylem sınıfları ve düzensizlikleri de göz önünde bulundurduğumuzda Fransızcadaki yüzlercesine karşılık). Zamenhof, dilini, aşırı bir kısalıktan kaynaklanabilecek ve Volapüke gölge düşüren birçok kusurdan korumayı başarmıştır.
Volapük gibi Esperanto da Esperantocular adı verilen (adjuvanto, antido, eo, esperanta, esperantuisho, esperido europeo, ido, logo, mondlingvo, neo, neo-esperanto, nepo, nov-esperanto, nuv-esperanto, reform-esperanto, romanal, Weltsprache esperanto, zamalo, vb.) ayrılıkçılar yüzünden düşüş yaşadı. Ama bu dağılma –aynı ana dilin tomurcuklarını farklılaştıran lehçesel parçalanma olgusunu da unutmadan– Zamenhof’un yapıtının, hiç kuşkusuz sınırlı sayıda (1 ila 10 milyon) ve dağınık, ama istekleri kırılmamış bir konuşucular topluluğunca bugüne değin yaşamasına engel olamadı; kaldı ki Esperantocu hareket internet denilen olağanüstü paylaşım ağı sayesinde dikkate değer bir biçimde yeniden etkinlik kazandı. Esperanto, Unesco gibi uluslararası örgütlerce de tanındı, doktora tezlerine konu oldu. Bu dilde her türden önemli yayın bulunmaktadır.
Uygulamaya gelince, Esperanto lehçelere ayrılma eğilimi gösterir; bu dilde, canlılığın ve özellikle de doğallaşmanın göstergesi olan bilimsel, halka özgü ve yazınsal değişkeler bulunur. Görünüşe göre bu dili doğuştan öğrenen (çocuklar bütün öteki dillerden önce Esperanto yu duymuşlardır) konuşucular da bulunmaktadır. Ama ne olursa olsun bu dilin uluslararası iletişim dili olma şansı İngilizce karşısında pek düşüktür.
Volapük gibi Esperanto da Esperantocular adı verilen (adjuvanto, antido, eo, esperanta, esperantuisho, esperido europeo, ido, logo, mondlingvo, neo, neo-esperanto, nepo, nov-esperanto, nuv-esperanto, reform-esperanto, romanal, Weltsprache esperanto, zamalo, vb.) ayrılıkçılar yüzünden düşüş yaşadı. Ama bu dağılma –aynı ana dilin tomurcuklarını farklılaştıran lehçesel parçalanma olgusunu da unutmadan– Zamenhof’un yapıtının, hiç kuşkusuz sınırlı sayıda (1 ila 10 milyon) ve dağınık, ama istekleri kırılmamış bir konuşucular topluluğunca bugüne değin yaşamasına engel olamadı; kaldı ki Esperantocu hareket internet denilen olağanüstü paylaşım ağı sayesinde dikkate değer bir biçimde yeniden etkinlik kazandı. Esperanto, Unesco gibi uluslararası örgütlerce de tanındı, doktora tezlerine konu oldu. Bu dilde her türden önemli yayın bulunmaktadır.
Uygulamaya gelince, Esperanto lehçelere ayrılma eğilimi gösterir; bu dilde, canlılığın ve özellikle de doğallaşmanın göstergesi olan bilimsel, halka özgü ve yazınsal değişkeler bulunur. Görünüşe göre bu dili doğuştan öğrenen (çocuklar bütün öteki dillerden önce Esperanto yu duymuşlardır) konuşucular da bulunmaktadır. Ama ne olursa olsun bu dilin uluslararası iletişim dili olma şansı İngilizce karşısında pek düşüktür.
Kaynak: Marina Yaguello, Hayali Diller
