Kafka temelde bir dil ve edebiyat arayışındaydı. Onun edebiyatı anlam arayışının varoluşsal bir boyutunu üstlendi.

Kafka cehennem diyebileceğimiz bir aile ortamının içine doğdu. Aile Kafka’ya eti sıyrılmış kemikler dışında hiçbir şey bırakmadı. Aile Kafka için, sonsuzluk düşüncesinin verdiği hazzı murdar eden bir yasa üzerine inşa edilmişti. Kafka sınıfsal bir başkaldırı bilincine sahip olmanın aksine bir böceğe dönüşerek daha da darlaşmayı, sonsuzlukta bir nokta olmayı, görünmezleşmeyi ve kaybolma dürtüsüyle olabildiğince küçülmeyi seçti.

Kafka’nın metamorfozu sadece, yarattığı huzursuzluk ve gerçeklik etkisi (éffet de réel) ve ürkütücü bir ironiyi seferber etmesi açısından politikti.

Otoriter bir baba, ilgisiz bir anne, iki ölü erkek kardeşin hayaleti, işbirlikçi küçük bir kız kardeş: böylesi bir aile cehenneminde hastalıklı, korkulu ve yalnız Franz okumaya sığındı. Çünkü o, dünyamızın soğuk alanlarını ısıtacak “ateşi” yazıda arıyordu. Bu, içinde hem kazançların hem kayıpların hem taktiklerin hem sonsuz olanakların ve öldürücü rakiplerin olduğu hibrit bir dünyaydı.

Kafka’nın yazmayı keşfetmesi ona yeni bir özgürlük alanını fethedecek araçlar sundu.

Küçük Kafka, hayatının ilk yıllarından itibaren, başkalarıyla olan ilişkisini ve insanlık durumuna dair vizyonunu şekillendirecek olan derin bir terk edilmişlik ve yalnızlık duygusu yaşadı. Buna bir de uzun süre farkına varılmayan ve öznenin ruhunda tüm tahripkâr kuvvetleriyle bir saatli bomba gibi işleyen yas çilesi de eklendi.

Kafka, altı aylıkken Georg ve bir yaşındayken Heinrich olmak üzere iki kardeşini arka arkaya kaybetti. Biz her zaman Kafka’nın baba figürüne odaklanırken, bir çocuk için kardeşini kaybetmenin sonuçlarını, bunun hayatta kalan çocukta yarattığı utanç ve suçluluk duygusunun yansımalarını gözden kaçırmayı yeğledik.

Çünkü bir iktidar eleştirisi yapmak, negatif bir teoloji savı oluşturmak ve Lacan’cı savlarımıza kanıt toplamak için despot baba figürü eşsiz olanaklar sunuyordu.

Oysa tiran, haklı diktatör, zorba, Leviathan, Hydra, devlet, tanrı ve kolektif ruhsal diktatörlük arzularının değişik tezahürleri ve sürümleriyle “Baba” zaten hep oradaydı.

Bir iktidar semboliği olarak “Baba” kavramsallaştırmasının aslında Kafka’daki yansımaları azdır, çünkü Kafka’da kılıç şakırtısı duyulmaz. O, Nietzsche’nin formülasyonuyla, güç istencine karşı bağışıklığı olan biriydi. Onun güç istencine karşı mücadelesi de dış dünyaya değil, büyük ve yıkıcı fırtınanın koptuğu yere, yani kendi içine yönelikti.

Kafka’nın babasıyla yaşadığı kopuş, babanın aktarımının kesintiye uğramasını ve dolayısıyla her türlü kimlikten kurtulmasını sağlamıştı.

Kafka, baba ile oğul arasındaki hikâyeyi tersinden kuran anlatılara, oğulların bu baba mirasıyla neler yaptıklarına, bu mirası bedenleriyle nasıl dönüştürdüklerine odaklanıyordu.

Kafka kendini ailede, hep gözden çıkarılabilir bir piyon olarak gördü.

Metamorfoz, şefkat ve sevgi dolu bir sığınak olması gereken ailenin bile açık yaralarından vurmaya çalıştığı bir çocuğun hikayesiydi.

Ailesinde bir tür askıda yaşama mahkûm edildiğini duyumsayan Kafka, kardeşlerinin kaybıyla arasındaki travma bağının yükünü bir türlü arkasında bırakamıyordu.

Kafka’nınki varoluşla acı verici bir ilişkiydi. Onun böcekleşerek kendisine kurduğu içsel komplonun bu imkânsız yasla, bu utançla ve suçluluk duygusuyla yakından ilişkisi bulunuyor. Kısacası Kafka’yı ailenin böceğine dönüştüren şeyin, derinlere kök salmış bu yas olduğunun altını çizmek gerekiyor. Böcek, işte bu imkânsız yasın tüm yükünü üstlenen bir parabol olarak öne çıkıyor.

Kafka başta, bu kayıptan arda kalan mirasın nasıl taşınabileceğini, dünyadan aldığını dünyaya hangi biçimde iade edeceğini bilmiyordu. O ilerleyen zamanlarda bu kaybı, tek tek çoğul hikayelerin içinde eritmek yerine, utanç ve suçlulukla bedeninde soğurup onu dünyaya bir böcek olarak iade etti.

Böcekleşme, kardeşlerinin hayaletini ölümlerinden sonra bile sofrasında tutan bir çocuğun bu hayaletlerle nasıl ortak bir yaşam süremediğini ve imkânsız yasını kanıtlıyor.

Çünkü Kafka kardeşlerinin ölümüyle dünyayla arasındaki son bağın da koptuğunu hissediyordu. Küçük Kafka bu dehşetli kayıp yüzünden “ıssız” bir çocuğa dönüşmüştü. Bu ıssızlığın sebebi yalnızlığı değildi. Bu bağlamda Metamorfoz onun yalnızlığının kalbimizi kırmadığı bir anlatı değildir; o ölümün, dünyadaki bağlara ne yaptığını anlatan bir hikayedir.

Kafka, tüm o uzun yaslı yolu kat ederken bir şeylerden ölmemeyi, içindeki bir şeyleri öldürmemeyi başarabildiği için kendisinden habersiz bir böcek olabildi. Üstelik insan doğduğu için, yaşamış olduğu için, yaşlandığı ve kocadığı için ölmüyordu. Issızlaşmaktan, zamanında ölmeyi bilmemekten, imkânsız yastan, derin hayal ve kalp kırıklıklarından, özlemden; kısacası bir şeylerden ölüyordu.

“Metamorfoz” kendi olmanın; var olmanın imkânsız zorluğunun sadece sembolik bir örneği olarak öne çıktı. Kitabın “Yahudi haşaratı” hakaretine de göndermeler yapan bir başlığı bulunuyor. Ancak Kafka “Metamorfoz”la, özellikle Yahudi mirasıyla bağlantılı bir siyasi manifesto kotarmayı hiçbir zaman amaçlamadı.

Kafka hikayesini egemen bir anlatının politik doğrucu kipi üzerinden kurmak yerine, “böcekleşmeyi” yabancılaşmanın bir alegorisi olarak kullandı.

Metamorfoz, mevcudiyetini fiziken değil ama ruhuyla hissettiren kardeşler hayaletinin, bir oğlan çocuğunun sezgisel ve habersiz bilincinde nasıl bir kötücül mirasa dönüştüğünün anlatısıydı.

Kafka’nın kadınlarla olan ilişkisi dramatik olanın ve yalnızlığın damgasını vurduğu bir ailesel travmayı da görünür kılıyor. Kafka’nın bu iç çatışması onun kadın olgusuna dair  arkaik ve sorunlu görünen vizyonunu da yansıtıyor.

Kafka, varoluşunu kelimenin tam anlamıyla alt üst eden romantik acılar yaşadı. Onun hikâyesi daha çok, bireysel hikâyelerimizin toplumla kurduğu mesafeyi aşındırma biçimiyle ilgilidir.

O yüreği titreten birinden mektup beklerken, sanki varoluşsal bir kaygıyla doluymuş gibi umutsuz hissediyordu. Aynı akşam, uzun zamandır beklenen mektubu alıp yanıtladıktan sonra “Metamorfoz”u yazmaya koyuldu.

Çünkü bizim tüm insanlardan uzakta, sık ormanların içine tek başına atılmışız gibi, sanki bir intihar gibi üzerimizde, büyük acılar çekmemize neden olan bir mutsuzluk etkisi yaratan, kitaplara ihtiyacımız var. Bir kitap, içimizdeki donmuş denizi kıran bir balta olmalıdır, çünkü dünyaya fırlatılmış bir insan için süreğen güvensizlik duygusundan daha tekinsizi yoktur.

Çünkü yazmak, açık denizde yüzmenin cazibesine karşı koyamayan, başta dalgalar tarafından sürüklenmekten çok mutlu olan ve sonra aniden, kıyıdan çok uzaklara sürüklendiğini fark edip korkunç bir korkuya kapılan ve eve gitmek isteyen ancak gidecek bir evinin olmadığı kayıp bir öznenin kaçtığı tek yerdir.

Ve nihayet kitap orada; kitap hem Kafka hem ailesi üzerinde bir zafere dönüştü. “Metamorfoz” kötücül dünyaya rağmen Kafka’nın özel masumiyeti içinde öldüğünü kanıtlıyor.

Kafka temelde bir dil ve edebiyat arayışındaydı. Onun edebiyatı anlam arayışının varoluşsal bir boyutunu üstlendi. Kafka'nın cümleleri her zaman mistik Yahudi maneviyatında bulduğumuz sonsuzluğun temel bir ifadesi olan açık karşıtlıkları içerir.

Kafka’nın dünyası penceresiz bir oda gibi boğucu, koridorların, dosyaların, bekleme salonlarının, anısız sokakların, orantısız sorunları olan mikroskobik karakterlerin, sebepsiz ve sonuçsuz denemelerin, arayışların, bekleyişlerin, kaybın, bitmek bilmeyen konuşmaların, anlaşılmaz ve ölçüsüz oranların, baş dönmesinin ve neşenin dünyasıydı. Kafka'da her zorluk önce aşılmaz sonra da önemsiz görünür, ardından önemsiz olan her şey dayanılmaz hale gelir. Sanki hiçbir şey var değildir ama her şey yine de gerçektir.

Kaynakça

Canetti, Elias. Davalar, Kafka Hakkında Yazılar, çev.: Mustafa Tüzel, İstanbul: Ayrıntı Yayınları, 2021.

Stach, Reiner. Biographe de Franz Kafka. Die frühen Jahre, S. Fischer, 2015. Le Cherche Midi, 2024.

S. Fischer. Kafka von Tag zu Tag. Dokumentation aller Briefe, Tagebücher und Ereignisse, Frankfurt: Suhrkampf Verlag. 2017.

Wagnerova, Alena. La Famille Kafka de Prague, Grasset, 2004.

Wagenbach, Klaus. Kafkas Familie, Ein Fotoalbum, Frankfurt: Suhrkampf Verlag. 2024

 Wagenbach, Klaus. Als Kafka mir entgegenkam… Erinnerungen an Franz Kafka, Frankfurt: Suhrkampf Verlag.1995.

Zimmermann, Hans Dieter. Kafka für Fortgeschrittene, München C.H. Beck, 2004.

Pesnel, Stéphane. Album Kafka, Gallimard, 2022.

Annie Ernaux, Bir Kadın, Çev. Yaşar Avunç, Can Yay. 2023.

Simone de Beuvoir, Sessiz Bir Ölüm, çev. Bilge Karasu, İletişim Yayınları.1993.