Bir otorite tarafından istenirse başkalarına korkunç şeyler yapabiliriz.
Stanley Milgram, sıradan insanların nasıl olup da olağanüstü acımasızlığın bir parçası haline geldiklerini soruyordu. Ona ilham veren şey, sıradan insanların ve askerlerin, Nazilerin korkunç planlarında işbirliği yaptığı Yahudi Soykırımıydı.
Milgram’ın deneylerinde gönüllüler bellek çalışması sandıkları bir çalışmada görev alır. Deneyde katılımcılar hatırlanması istenen şeyleri hatırlayamadıkça gönüllülerin onlara elektrik şoku vermesi gerekmektedir. Gerçekte ise şok verilmemekte ve katılımcılar aktördür. Gönüllü, gittikçe artan miktarda elektrik şoku verirken aktör canı yanıyormuşçasına bağırıp itiraz etmekte, deneyi bırakmak istemektedir.
Sıradan insanlar masum birine ölümcül derecede elektrik şoku verebilir mi?
Başlarda en küçük miktarda başlanan elektrik şoku, deney ilerledikçe artırılır ve gönüllüler belirli bir yerden sonra verilen şokun ölümcül olacağına dair farkındadır. Milgram’ın deney sonuçlarına göre, odanın köşesinde dikilen beyaz önlüklü bir bilim adamı gönüllüleri yalnızca “deney devam etmenizi gerektiriyor” gibi sözlerle teşvik ederken, gönüllülerin % 65’inin ölümcül sandıkları miktarda elektrik şokunu verebildiğini gösteriyor.
Milgram’ın çalışması aslında 18 çalışmadan oluşan bir dizi. Bu çalışmalar, hangi faktörlerin gönüllülerin otorite figürüne itaat edip ölümcül şoklar vermesini sağladığını tespit etmektedir. Kurbanın uzaklığı, emirleri veren kişinin otoritesi ve aynı durumda olup her şeye itaat eden birilerinin bulunması kişinin öldürme emirlerine itaat etmesi olasılığını artırmaktadır.
Masum bir adama sırf bir otorite figürü sizden bunu istedi diye elektrik şoku verir misiniz? Araştırma sonuçları büyük olasılıkla vereceğinizi söylüyor.
Milgram yaptığı işlemi bir grup psikiyatra anlattığında, kendini dinleyenler yalnızca “patolojik uçlarda” olan kişilerin deneycinin talimatlarına uyacağı tahmininde bulundu. Milgram’ın çalışmasını dinleyenlerin çoğu kendilerinin itaat etmeyeceğini ya da günümüzde insanların aynı şekilde davranmayacağını söyleyerek itiraz etti (Milgram çalışmalarını 1960’larda ve 1970’lerde yapmıştı). Ne yazık ki Milgram’ın itaatin tehlikeleri hakkında verdiği ders, bügün de onun klasik çalışmalarını sürdürdüğü zamanki kadar doğru.
Çok az psikoloji deneyi halkın dikkatini Stanley Milgram’ın 1960’larda yürüttüğü itaat deneyleri kadar çekmiştir. “Milgram deneyi” belgesellerde, filmlerde, şarkı sözlerinde yer almış ve 2010 yılında Fransa’da çekilen bir TV dizisine konu olmuştur.
Nazi Almanyası'nın Yahudiler konusundaki politikasının belirlenmesinde önemli katkıları olan ve bu konudaki Nazi uygulamalarında etkin rol oynayan Alman subay Otto Adolf Eichmann, 1961'de İsrail'de yargılanırken "Ben sadece üstlerimin bana verdiği görevleri yerine getirdim," diyerek savunma yaptı.
(Kaynak: Christian Jarrett, 30 Saniyede Psikoloji, Milgram’ın İtaat Deneyi, Tom Stafford, çev.Zeliha Babayiğit, 2012, Caretta)
Hazırlayan: M. Gizem Erkol
