“Aramızda geçen konuşma ‘Hayır’ kelimesinden ibaretti. Proust bana falanca dükünü tanıyıp tanımadığımı sordu. Hayır, dedim. Evin sahibi Proust’a Ulysses’in bazı kısımlarını okuyup okumadığını sordu. Hayır, dedi.” – James Joyce

İnsanlarla yüz yüze oturup konuşma ve dışarda takılma isteğimiz gitgide artıyor. Salgının altüst ettiği New York’ta bile bazı yerler açılmaya başladı. Covid Truthers’ın korkutucu politikasına girmeyeceğim, ancak bilime inanan ve sorumluluk sahibi insanların bile havanın güzelleştiği bu günlerde insanlarla görüşmek için yanıp tutuştuğunu görüyorum. Öyle bir noktaya geldim ki eski günlere dönmek, çoğu insanın adını hatırlayamadığım edebiyat temalı partilere katılmak için ömrümden bir yıl bile verirdim.

Pek de rahat olmayan edebi toplantılar hakkında düşünürken bugünün (19 Mayıs) iki edebiyat ikonunun, yan, Marcel Proust ve James Joyce’un böyle bir etkinlikte tanışmasının yıldönümü olduğunu fark ettim. Haydi her günün birbirine benzediği şu zamanları bir süreliğine unutalım ve tarihe bir bakış atalım.

Bundan doksan sekiz yıl önce İngiliz sanat hamileri Sydney ve Violet Schiff, en önemli yaşayan dört sanatçı: Pablo Picasso, Igor Stravinsky, Marcel Proust ve James Joyce'u bir araya getirmek için plan yaptılar. Bu tarz sanatsal akşamlara dair akılda kalanlar kişiden kişiye büyük farklılık gösterir. Craig Brown’un kitabı Hello Goodbye Hello: A Circle of 101 Remarkable Meetings’e göre Joyce partiye geldiğinde sarhoştu ve perişan haldeydi. Öte yandan Proust partiye gecenin 2’sinde gelmişti, Joyce’un aksine Proust geceye daha yeni başlıyordu. Tanışma hikâyeleriyle ilgili birçok teori var. Bunlardan birkaçı şunlar:

Yıllar sonra James Joyce, Jacques Mercanton’a geceyi şöyle anlattı: “Proust’un tek konuştuğu konu düşesti, bense hizmetçilerle ilgileniyordum.”

Joyce, yakın arkadaşı Frank Budgen’e ise, “Aramızda geçen konuşma ‘Hayır’ kelimesinden ibaretti. Proust bana falanca dükünü tanıyıp tanımadığımı sordu. Hayır, dedim. Evin sahibi Proust’a Ulysses’in bazı kısımlarını okuyup okumadığını sordu. Hayır, dedi. Ve böyle devam etti. Tabii ki de bu durum kaçınılmazdı. Proust’un günü daha yeni başlıyordu. Benimkiyse bitmişti,” dedi.

William Carlos Williams aralarında geçen konuşmayı şöyle anlattı:

Joyce: Her gün baş ağrılarım oluyor. Gözlerim fena halde.

Proust: Zavallı midem. Ne yapacağım? Beni öldürüyor. Aslına bakarsan hemen burayı terk etsem iyi olacak.

Joyce: Benim de durumum aynı. Kolumu tutan birini bulabilsem… Güle güle!

Proust: Memnun oldum. Ah midem!

Ford Madox Ford ise olayı şöyle aktardı:

Proust: Mösyö, dediğim gibi Du Côté de chez Swann’da –

Joyce: Hayır, Mösyö. Şüphesiz okuduğunuz Ulysses’de Bay Bloom’un söylediği gibi –

Proust: Hayır, Mösyö.

Proust geç kaldığı için özür dileyip geç kalmasını hastalığına bağlar. Detaya girmeden önce Joyce şöyle der: “Mösyö, bende de aynı hastalık belirtileri var. Ancak benim durumumda incelemeler gösteriyor ki…”

Evet, bu diyalog korkunç ve edebiyat temalı partilerin ne kadar sinir bozucu olabildiğini gözler önüne seriyor. Tabii ki bir Joyce, Proust, Genet ya da Steins değiliz, ama kendi dünyalarına sıkışıp kalmış insanlar olarak, biz yazarların sosyal kişilikler olduğu söylenemez. Tuhaf davranışlarımızı kibirle ve kendimizi savunmaya geçerek örtmeye çalışıyoruz. Bu durumdan kaçmak için kendimizi alkole veriyoruz ve bu, Joyce ve Proust’un tuhaf ve komik tanışma hikâyesi gibi gülünç durumlar yaratıyor.

Bazı kanıtlara göre Proust, Schiff çiftini evine şampanya içmeye davet etti. Her zamanki gibi alkolün dibine vuran Joyce onlara katılmak istedi. Neyse ki Sydney Schiff ortalık karışmadan Joyce’u taksiye bindirip geri gönderdi.

Çeviren: Aslı İdil Kaynar

(Lithub)