İnsanlar genelde mağdurun yanında olmak ister, konuşamayan karakterin heyecanına üzüntü ve sempati ile yaklaşırlar.

Kimi insanlarla dalga geçeriz sakar diye. Alay ederiz. Belki de onları bizden bir adım öteye götüren bir şeydir bu. Aslında çevrede de böyledir. Farkında değilizdir sadece. Bir parka gittiğinizi ve o parkta oyun oynayan çocukları düşünün. Aralarından en ilgi çekeni, şekeri ağzına bulaştırmış bir şekilde sürekli tırmanmaya çalışan ama bir türlü başaramayan olur genelde. Biliyorum, çok tuhaf. Psikolojide yorumlanmış bu fenomeni, Elliot Aronson 1966’da "Pratfall Etkisi" ismiyle ortaya atar. Hatta bu etkiyi incelemek için öğrencileriyle de küçük bir deney gerçekleştirir:

Bu deneyde, iki grup öğrenciye sorular sorulur ve öğrenciler de bu soruları cevaplar. Verilen cevaplar da ses kaydına alınır. Deney sonunda öğrencilerin cevapları insanlara dinletildiğinde ikinci gruptan daha çok hoşlandıkları ve onları daha çok sevdikleri görülür. İkinci gruptaki öğrenciler; soruları yanıtlarken hatalar yapmış, önlerindeki kahveyi dökmüş ve telaffuz hataları yapmışlardır. Bu hatalar insanlara sevimli, içten ve doğal gelir. Böylece, insanlar ikinci gruba karşı daha fazla sempati duyar. Mükemmellik insanlarla aramıza mesafe koyuyor. Mükemmel bir insan samimi gelmediği gibi soğuk ve yapay geliyor.

Pratfall Etkisi… Mükemmelliğin de bir eksisi olabileceğini gösteren bir etki. Yani, mükemmellikten ne kadar uzaklaşırsak o kadar iyi. Sevilen bir karakter kürsüye çıktı diyelim, heyecandan bir anda kilitlenebilir. Bunu gören kalabalık bir anda çok daha yüksek sesle alkışlayarak sahnedeki kişiye güç verir, sizi bilmem ama bununla çok karşılaştım. İnsanlar genelde mağdurun yanında olmak ister, konuşamayan karakterin heyecanına üzüntü ve sempati ile yaklaşırlar. İşte bu örnekte Pratfall’un inanılmaz sonuçlarından (!).

Oskar ödül töreninde iki farklı yerde düşen Jennifer Lawrence Pratfall Etkisi’nin görüldüğü en iyi örneklerdendir. Ödül törenine gelen, insanüstü bir şekilde kusursuz görünmeye çalışan yıldızların yanında iki defa yere kapaklanan Lawrence bu sakarlığı ile insanların gönlünde bir kez daha taht kurdu. İnsanlar bu tür hatalar yapan insanları doğal ve samimi buluyorlar, yalan söyleme ihtimallerini her zaman diğer kişilere göre daha düşük görüyorlar.

Gelelim bunun neden sözdebilim olduğuna. Evet, araştırmalar ve yapılan deneyler var ama birkaç kişi üstünde bunu genelleyemeyiz. Bu etkiyi çoğu şeye bağlayabiliriz: vicdan, sürü psikolojisi vs. Sözdebilim o kadar gelişmiş ki bugünlerde herkesin ağzında bir biyoenerji, meditasyon, çakra… Tabii bunların bilim olarak algılanması normal. Üzerine yürütülen bir sürü çalışma ve sarf edilmiş fazlaca emek var. İnsan da kendi kendine soruyor: “Bilim değilse insanlar neden uğraşsın?” Bu soru biraz kafa karıştırıcı. Bu safsatalarla, etkilerle uğraşmak belki de insanı rahatlatıyor. Kim bilir…

"Sonunda bir fikri mi öğrettiğinizi yoksa yalnızca bir tanımı mı öğrettiğinizi anlamak için bir yol geliştirdim. Şu şekilde test edin: Yeni öğrendiğiniz bir şeyi herhangi bir yeni kelime kullanmadan, kendi bildiklerinizle yeniden izah etmeyi deneyin. Şimdi bana 'enerji' kelimesini kullanmadan köpeği neyin hareket ettirdiğini söyleyin bakalım? Anlatamazsınız çünkü bilim hakkında hiçbir şey öğrenmediniz,” diyor Feynman sözdebilimin nasıl ayırt edilebileceğine dair. Ki doğru da söylüyor. Bu şekilde ayırt edebiliriz sözdebilimi ve daha mantıklı şeylere inanarak, araştırarak yolumuza devam edebiliriz.

Daima araştırma ile kalmanız dileğiyle…